عوامل مؤثر بر رشد: ژنها و محیط پیرامون
دو دستهٔ اصلی: ژنها و محیط
ژنها نقشهٔ اولیهٔ رشد هستند؛ مثلاً قد بلند یا کوتاه بودن، رنگ چشم و حتی برخی استعدادها مانند توانایی در موسیقی یا ورزش، تا حدی به وراثت بستگی دارد. اما این نقشه به تنهایی کار را تمام نمیکند.
محیط شامل همهٔ چیزهایی است که از بیرون بر ما اثر میگذارد. برای نمونه، اگر ژنهای قد بلند را داشته باشیم اما تغذیهٔ مناسبی نداشته باشیم، ممکن است به آن قدی که انتظار داریم نرسیم. از سوی دیگر، تغذیهٔ خوب و ورزش منظم میتواند کمک کند تا از تمام ظرفیت ژنتیکی خود استفاده کنیم.
| عامل | نمونهٔ تأثیر | قابل تغییر است؟ |
|---|---|---|
| وراثت (ژنها) | رنگ مو، شکل بینی، گروه خونی | خیر |
| تغذیه | قد، وزن، سلامت استخوانها | بله |
| سلامت مادر در بارداری | وزن هنگام تولد، سلامت مغز | تا حدی |
| بیماریها | کمخونی، اختلال رشد، ضعف سیستم ایمنی | بله (با درمان) |
| محیط عاطفی | اعتمادبهنفس، انگیزه، سلامت روان | بله |
این عوامل در زندگی روزمرهٔ ما چگونه دیده میشوند؟
فرض کنید دو همکلاسی دارید که هر دو به یک اندازه ورزش میکنند، اما یکی از آنها بسیار قدبلندتر از دیگری است. شاید دلیل اصلی، تفاوت در ژنهای آنها باشد. اما اگر هر دو ژنهای مشابهی برای قد داشته باشند، تفاوت در تغذیه میتواند نقش تعیینکننده داشته باشد؛ مثلاً مصرف لبنیات، پروتئین و ویتامینها به رشد استخوانها کمک میکند.
نمونهٔ دیگر، تأثیر محیط عاطفی است. دانشآموزی که در خانه با تشویق و حمایت روبرو میشود، معمولاً اعتمادبهنفس بیشتری دارد و بهتر میتواند درس بخواند. در مقابل، فشارهای عصبی و بیتوجهی میتواند روی اشتها، خواب و حتی تمرکز تأثیر منفی بگذارد و در نتیجه، رشد جسمی و ذهنی را کند کند.
همچنین بیماریهای مکرر مانند آنفولانزا یا کمخونی، اگر درمان نشوند، انرژی بدن را میگیرند و از رسیدن مواد مغذی به سلولها جلوگیری میکنند. به همین دلیل است که پزشکان بر تغذیهٔ مناسب و واکسیناسیون تأکید دارند.
پرسشهای چالشی
پاسخ: نه لزوماً. قد به چندین ژن وابسته است و تغذیه، ورزش و مراقبتهای بهداشتی میتوانند تا حد زیادی قد نهایی را افزایش دهند. نمونهٔ آن نسلهای جدیدی هستند که با تغذیهٔ بهتر از والدین خود بلندقدتر شدهاند.
پاسخ: تأثیر استرس روی رشد، علمی است. هورمونهای استرس مثل کورتیزول، ترشح هورمون رشد را کاهش میدهند. همچنین بیخوابی و کماشتهایی ناشی از استرس، به تدریج رشد را کند میکنند.
پاسخ: این موضوع میتواند به سرعت سوختوساز (که تا حدی ژنتیکی است) یا فعالیت بدنی بالا مربوط باشد. همچنین ممکن است مواد مغذی به درستی جذب نشوند که نشانهٔ یک مشکل محیطی یا بیماری است.
