جنگ جهانی اول و بیطرفی ایران
دو اردوی بزرگ و جایگاه ایران
در آغاز جنگ جهانی اول، کشورهای اروپایی به دو گروه بزرگ تقسیم شدند. یک گروه «متحدین» نام داشت و گروه دیگر «متفقین». هر دو گروه میخواستند قلمرو و نفوذ خود را گسترش دهند. این جنگ مانند دو دسته از همکلاسیها بود که بر سر یک زمین بازی بزرگ دعوا میکردند، اما بقیهٔ بچهها را هم به دردسر میکشیدند. ایران در آن زمان اعلام کرد که در این کشمکش شرکت نمیکند و «بیطرف» است، یعنی مانند دانشآموزی که در حیاط مدرسه کنار میایستد و نمیخواهد طرف هیچیک از گروههای درگیر را بگیرد.
با این حال، موقعیت جغرافیایی ایران مانند چهارراهی بود که از آن راههای مهم میگذشت. کشورهای درگیر، بدون توجه به بیطرفی ایران، از خاک این سرزمین برای رساندن نیرو و مهمات به جبهههای خود استفاده کردند. درواقع، ایران برای آنها مانند راهرویی بود که اگر بسته میشد، کار آنها دشوار میگردید. این همان چیزی بود که بیطرفی را عملاً بیاثر کرد.
| نام گروه | کشورهای اصلی | هدف آنها از نزدیکی به ایران |
|---|---|---|
| متحدین | آلمان، اتریش-مجارستان و عثمانی | نفوذ در مناطق غربی و جلب توجه نیروهای دشمن |
| متفقین | بریتانیا، روسیه و فرانسه | کنترل راههای جنوب و شرق و استفاده از نفت و راههای ارتباطی |
بیطرفی در زندگی روزمره چه شکلی دارد؟
فرض کنید در کلاس درس، دو گروه از دوستان شما بر سر یک بازی گروهی اختلاف پیدا میکنند. شما تصمیم میگیرید نه با این گروه باشید و نه با آن گروه. اما ناگهان میبینید که هر دو گروه از میان میز و نیمکت شما برای پرتاب توپ استفاده میکنند و حتی کتابهایتان را جابهجا میکنند! ایران نیز دقیقاً در چنین موقعیتی قرار گرفت. دولت ایران اعلام کرد در جنگ شرکت ندارد، اما نیروهای روسی از شمال، نیروهای بریتانیایی از جنوب و نیروهای عثمانی از غرب وارد خاک ایران شدند. شهرهایی مانند تبریز، ارومیه، کرمانشاه و بخشهایی از اصفهان و فارس شاهد حضور سربازان خارجی بودند. در این میان، مردم عادی نیز مانند شما که دوست دارید آرامش داشته باشید و درس بخوانید، از ناامنی، گرسنگی و بیماری آسیب دیدند.
برای نمونه، در بسیاری از روستاها، کشاورزان نمیتوانستند زمینهای خود را بکارند، چون جادهها به روی کاروانهای نظامی بسته شده بود. یا در شهرها، نان و خوراکی کمیاب شد و قیمتها بسیار بالا رفت. این اتفاق دقیقاً مانند روزهایی است که مدرسه تعطیل میشود و شما نمیتوانید به برنامهٔ عادی خود برسید؛ با این تفاوت که آن تعطیلی میتوانست ماهها طول بکشد و زندگی بسیاری را دگرگون کند.
سه پرسش چالشی دربارهٔ بیطرفی ایران
چرا ایران با وجود اعلام بیطرفی، مورد حمله قرار گرفت؟
زیرا بیطرفی مانند یک حصار نیست که کسی نتواند از آن عبور کند. کشورهای بزرگ به منافع خود فکر میکردند و ایران را چون پلی برای رسیدن به اهداف جنگی خود میدیدند. آنها به قوانین بینالمللی آن زمان چندان توجهی نداشتند و قدرت نظامی خود را بر حق کشورها ترجیح میدادند.
آیا میتوانستیم از وقوع جنگ جلوگیری کنیم؟
جنگ جهانی اول یک درگیری بزرگ بود که ریشه در رقابتهای طولانی کشورهای اروپایی داشت. ایران بهتنهایی توانایی متوقف کردن آن را نداشت، چون در برابر ارتشهای بزرگ، امکانات نظامی و سیاسی کافی وجود نداشت. مانند این است که یک دانشآموز بخواهد بین دو گروه از بزرگسالان دعوا را تمام کند؛ کار بسیار دشواری است.
آیا بیطرفی ایران کاملاً بینتیجه بود؟
بیطرفی به ایران کمک کرد تا رسماً در جنگ شرکت نکند و بخشی از نیروهایش را برای حفظ آرامش داخلی نگه دارد. اما نتوانست از اشغال سرزمین جلوگیری کند. این تجربه نشان داد که تنها اعلام بیطرفی کافی نیست و برای حفظ استقلال، به توانایی دفاعی و دیپلماسی هوشمندانه نیاز است، درست مانند دانشآموزی که برای حفظ آرامش در مدرسه، هم باید قوانین را رعایت کند و هم بتواند از حق خود دفاع نماید.
نتیجه: جنگ جهانی اول نشان داد که بیطرفی یک کشور در برابر ارادهٔ قدرتهای بزرگ، تضمینکنندهٔ امنیت نیست. ایران اگرچه رسماً درگیر جنگ نشد، اما خاک آن به میدان رقابت خارجیها تبدیل گردید. مردم ایران سختیهای بسیاری را متحمل شدند و خسارتهای مالی و جانی فراوانی دیدند. این رویداد تاریخی، یادآور این نکته است که گاهی دوری از یک درگیری بزرگ نیز نمیتواند کشور را از آسیبهای آن در امان نگه دارد و برای حفظ استقلال، همیشه باید هوشیار و آماده بود.