میرزا حسن رشدیه؛ بنیانگذار مدرسههای نوین در ایران
مدرسهٔ قدیمی و مدرسهٔ نوین چه تفاوتی دارند؟
اگر از پدربزرگتان بپرسید که در مدرسه چه میگذشت، شاید بگوید که معلم با چوبی بلند پشت نیمکتها راه میرفت و دانشآموزان باید شعرهای طولانی را بدون درک معنی، تکرار میکردند. در آن روزگار، بیشتر بچهها به مدرسه نمیرفتند و تنها پسرانِ خانوادههای مرفه، سواد پیدا میکردند. اما رشدیه به این وضعیت اعتراض کرد و گفت: «هر بچهای حق دارد با روشی شیرین و ساده، خواندن و نوشتن بیاموزد.» او با کمک گرفتن از تختهسیاه، نقشه و کتابهای مصوّر، کلاس را به جای محیطی ترسناک، به جایگاهی شاد و پرانگیزه تبدیل کرد.
| ویژگی | مدرسهٔ قدیم | مدرسهٔ نوین رشدیه |
|---|---|---|
| روش تدریس | حفظ طوطیوار | پرسش و پاسخ، فهمیدن |
| ابزارها | تختهٔ چوبی و چوبخط | تختهسیاه، کتاب مصوّر، نقشه |
| شرکتکنندگان | فقط پسرانِ عدّهای خاص | همهٔ کودکان (آموزش همگانی) |
این روش نوین چه کمکی به زندگی روزمرهٔ ما میکند؟
امروز وقتی معلم از شما میخواهد که دربارهٔ علت باریدن برف فکر کنید، در واقع از همان روش رشدیه استفاده میکند. او معتقد بود که علم مانند درختی است که باید از ریشه (یعنی فهمیدن) شروع به رشد کند، نه از شاخهها (یعنی حفظ کردن). مثلاً وقتی میخواهید مساحت حیاط خانه را پیدا کنید، اگر فقط فرمول را حفظ کرده باشید، در حیاطی با شکلِ متفاوت، گیج میشوید. اما اگر روش رشدیه را به کار بگیرید، با چند سؤال ساده مثل «چرا این عدد در فرمول ضرب میشود؟» خودتان به جواب میرسید. به همین دلیل، در مدرسههای امروزی، معلمها از شما میخواهند که آزمایش کنید، نقاشی بکشید، گروهگروهی بحث کنید و حتی از یکدیگر سؤال بپرسید. این همان میراث رشدیه است.
سه پرسش چالشی دربارهٔ اندیشهٔ رشدیه
پرسش ۱: آیا روش رشدیه فقط برای درسهای علمی خوب است یا برای همهٔ درسها؟
پاسخ: برای همهٔ درسها. مثلاً در درس تاریخ، به جای حفظ کردن سالها، میتوانید بپرسید: «چرا این رویداد در آن سال اتفاق افتاد؟ چه چیزی باعث آن شد؟» این پرسش، تاریخ را به یک فیلم جذاب تبدیل میکند، نه یک جدول خستهکننده.
پرسش ۲: اگر همهٔ دانشآموزان روش رشدیه را به کار ببرند، کلاس خیلی شلوغ نمیشود؟
پاسخ: رشدیه پیشبینی این موضوع را کرده بود و پیشنهاد میداد که کلاس به گروههای کوچک تقسیم شود. هر گروه با راهنمایی معلم، مسئلهای را بررسی میکند. این کار نه تنها شلوغی ایجاد نمیکند، بلکه همه فرصت میکنند تا نظر خود را بگویند.
پرسش ۳: چرا برخی از بزرگترها با روش رشدیه مخالف بودند؟
پاسخ: برخی فکر میکردند که اگر بچهها زیاد سؤال بپرسند، به بزرگترها بیاحترامی میشود. اما رشدیه نشان داد که پرسیدنِ مؤدبانه، نشانهٔ هوش و علاقه به یادگیری است و هیچکس نباید از پرسیدنِ یک سؤالِ خوب خجالت بکشد.
برگرفته از اندیشهٔ رشدیه
میرزا حسن رشدیه نشان داد که مدرسه میتواند جایِ شادی برای آموختن باشد، نه مکانی برای ترساندنِ بچهها. امروز وقتی شما در کلاس، ایدهٔ تازهای مطرح میکنید یا راهِ حلِّ متفاوتی برای یک مسئله پیدا میکنید، در واقع از همان روشی پیروی میکنید که او بیش از صد سال پیش در ایران پایهگذاری کرد. او به ما آموخت که «دانش، با پرسیدن شروع میشود، نه با پذیرفتنِ بیچونوچرا.»