روسیهٔ تزاری: همسایهٔ شمالی که به ایران حمله کرد
روسیهٔ تزاری چه کشوری بود و چرا به ایران حمله کرد؟
روسیهٔ تزاری در زمان پادشاهان قاجار، یک امپراتوری بزرگ در شمال ایران بود. تزارهای روسیه مانند پادشاهانی که دوست داشتند کشورشان روزبهروز بزرگتر شود، نقشهٔ رسیدن به آبهای گرم را در سر میپروراندند. آبهای گرم یعنی دریاهایی که در زمستان یخ نمیبندند و کشتیها میتوانند در همهٔ فصلها در آنها حرکت کنند. از آنجا که بیشتر دریاهای شمال روسیه یخبندان بودند، تزارها به فکر افتادند که از راه ایران به خلیج فارس و دریای عمان برسند.
ایران در دورهٔ قاجار، به دلایل گوناگون مانند ضعف پادشاهان و نبود ارتشِ منظم، در برابر این همسایهٔ زورگو آسیبپذیر شده بود. روسیه از این فرصت استفاده کرد و با بهانههای مختلف، مانند دفاع از بازرگانان خود، به شهرهای شمالی ایران لشکر کشید. در واقع، روسیهٔ تزاری مانند قلدری بود که از ضعفِ همسایهاش سوءاستفاده میکند تا به خواستهٔ خود برسد.
کشور روسیه در آن زمان، از نظر نظامی بسیار پیشرفتهتر از ایران بود. سربازان روسی تفنگهای مدرن و توپهای سنگین داشتند، در حالی که ارتش ایران بیشتر با شمشیر و نیزه میجنگید. این اختلافِ ابزار جنگی، مانند مسابقهٔ دوچرخهسواری میان یک دوچرخهٔ معمولی و یک موتورسیکلت بود که نتیجهٔ آن از پیش مشخص است.
| موضوع مقایسه | ایران در دورهٔ قاجار | روسیهٔ تزاری |
|---|---|---|
| نیروی نظامی | سربازان با شمشیر و نیزه | تفنگهای جدید و توپهای سنگین |
| سازماندهی ارتش | نظم و انضباط کم | ارتش منظم و آموزشدیده |
| هدف از جنگ | دفاع از مرزها | گسترش قلمرو و رسیدن به آبهای گرم |
کاربرد این دانستنیها در زندگی امروز
شاید بپرسید: «دانستن دربارهٔ این جنگهای قدیمی چه فایدهای برای من دارد؟» پاسخ این است که شناختِ تاریخ، مانند نقشهای برای مسیری است که پیمودهایم. وقتی میدانیم نیاکان ما در گذشته چه سختیهایی کشیدهاند، بهتر میتوانیم قدر آرامش و استقلال کشورمان را بدانیم. برای نمونه، اگر در مدرسه میبینید که مرزهای ایران روی نقشه، شکل امروزی خود را دارد، بدانید که این مرزها حاصلِ تلاشهای بسیاری در طول تاریخ است.
همچنین، این رویدادها به ما یادآوری میکنند که یک کشور برای جلوگیری از حملهٔ همسایگان زورگو، باید همواره قوی باشد. مانند این است که اگر میخواهید در حیاط خانهٔ خود امنیت داشته باشید، باید حصار محکمی دور آن بکشید و همیشه مراقب دروازهٔ ورودی باشید. ایرانِ امروز نیز با الهام از گذشته، سعی کرده است با تقویت توان دفاعی خود، از تکرار این حوادث جلوگیری کند.
از سوی دیگر، خواندنِ این بخش از تاریخ، به ما میآموزد که نباید به ظاهرِ قدرتِ دیگران دل ببندیم. روسیهٔ تزاری با تمام قدرت ظاهری خود، نتوانست ایران را به طور کامل تصرف کند و سرانجام با مقاومتِ مردم و پادشاهان قاجار، به بخشی از اهداف خود رسید و عقبنشینی کرد. این یعنی ایستادگی، حتی در برابر قدرتهای بزرگ، میتواند نتیجهبخش باشد.
پرسش و پاسخ دربارهٔ حملات روسیه به ایران
پرسش: آیا روسیه فقط یک بار به ایران حمله کرد؟
پاسخ: خیر، روسیه در دورهٔ قاجار دو جنگ بزرگ با ایران داشت؛ یکی در سالهای ۱۱۹۸ تا ۱۱۹۲ خورشیدی (جنگ اول) و دیگری در سالهای ۱۲۰۵ تا ۱۲۰۷ خورشیدی (جنگ دوم). هر دو جنگ با شکست ایران و امضای عهدنامههایی مانند گلستان و ترکمنچای پایان یافت.
پرسش: چرا ایران در جنگ با روسیه شکست خورد؟
پاسخ: یکی از مهمترین دلایل، عقبماندگی نظامی ایران بود. در آن زمان، ارتش روسیه به سلاحهای پیشرفته مجهز بود و سربازانش آموزشهای منظمی دیده بودند، ولی ارتش ایران هنوز با روشهای سنتی میجنگید. همچنین، اختلافهای داخلی میان شاهزادگان و فرماندهان، ایران را در برابر دشمنِ متحد و قدرتمند، آسیبپذیر کرده بود.
پرسش: عهدنامههای گلستان و ترکمنچای چه تأثیری بر ایران داشتند؟
پاسخ: این عهدنامهها باعث شدند که بخشهای بزرگی از خاک ایران، مانند قفقاز، ارمنستان و آذربایجان، از ایران جدا شوند و به روسیه بپیوندند. همچنین، ایران مجبور شد غرامتهای سنگینی به روسیه بپردازد و حقِّ کشتیرانی در دریای خزر را نیز از دست داد. این رویدادها مانند این بود که کسی از اتاقِ خوابِ شما، یک قسمت بزرگ را جدا کند و به اتاقِ همسایه بچسباند.
نکتهٔ پایانی: روسیهٔ تزاری با بهانهٔ رسیدن به آبهای گرم و گسترش قلمرو، به ایرانِ دورهٔ قاجار حمله کرد و با استفاده از برتری نظامی خود، بخشهایی از خاک ایران را جدا کرد. امضای عهدنامههای گلستان و ترکمنچای، نهتنها مرزهای ایران را دگرگون ساخت، بلکه به پادشاهان قاجار آموخت که برای حفظ استقلال کشور، باید ارتشی نیرومند و یکپارچه داشته باشند. امروز، با نگاهی به این رویدادهای تاریخی، بهتر متوجه میشویم که چرا حفظِ امنیت و تمامیتِ ارضی برای هر کشوری، از مهمترین وظایفِ دولتها به شمار میرود.