افریقای خشک: نواحی شمالی و جنوبی
تفاوتهای اقلیمی شمال و جنوب افریقا
افریقا یک قارهٔ پهناور است که اقلیمهای گوناگونی دارد، اما دو منطقهٔ شمال و جنوب آن به دلیل قرار گرفتن در مدارهای جنبحاره، آب و هوای بسیار گرم و خشکی را تجربه میکنند. شمال افریقا خانهٔ بزرگترین کویر جهان، یعنی صحرای بزرگ است. در این منطقه، بارندگی سالانه در بسیاری از نقاط به کمتر از ۲۵ میلیمتر میرسد و دمای هوا در تابستان از ۵۰ درجهٔ سانتیگراد نیز عبور میکند. در مقابل، جنوب افریقا نیز کویرهای نامیب و کالاهاری را در خود جای داده است. اگرچه این منطقه نسبت به شمال، کمی خنکتر است، اما همچنان با خشکی شدید و باران بسیار کم مواجه است.
یکی از تفاوتهای مهم این دو ناحیه، تأثیر اقیانوسها بر آب و هوای آنهاست. شمال افریقا به دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس راه دارد، اما بادهای خشک و گرمی که از صحرا میوزند، مانع از رسیدن رطوبت کافی به داخل این منطقه میشوند. در جنوب افریقا، جریان سرد بنگوئلا در سواحل غربی، باعث تشکیل مههای ساحلی میشود که گاهی تنها منبع رطوبت برای برخی گیاهان و جانوران کویر نامیب است. برای درک بهتر، مانند این است که یک روز گرم تابستان، یک لیوان آب یخ را بیرون از یخچال بگذارید؛ قطرات آب روی دیوارهٔ لیوان تشکیل میشود. در کویر نامیب هم مهِ صبحگاهی نقش همین قطرات را برای تأمین رطوبت ایفا میکند.
| ویژگی | شمال افریقا (صحرای بزرگ) | جنوب افریقا (کالاهاری و نامیب) |
|---|---|---|
| میانگین بارندگی سالانه | کمتر از ۲۵ میلیمتر | حدود ۵۰ تا ۱۰۰ میلیمتر |
| دمای حداکثر در تابستان | تا ۵۰ درجه | تا ۴۰ درجه |
| منبع اصلی رطوبت | بادهای مرطوب مدیترانهای (بسیار نادر) | مههای ساحلی اقیانوس اطلس |
| نوع کویر | کویر شنی و سنگی | کویر شنی با تپههای بلند |
زندگی در اقلیم خشک: چالشها و راههای سازگاری
شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در یک روز گرم تابستان، تشنه شوید و به یک لیوان آب خنک نیاز داشته باشید. حالا تصور کنید در منطقهای زندگی کنید که ماهها باران نمیبارد و دمای هوا به حدی بالاست که شنهای کویر داغ میشوند. ساکنان شمال و جنوب افریقا برای مقابله با این شرایط، روشهای هوشمندانهای ابداع کردهاند. در صحرای بزرگ، مردم قبایل عشایری مانند طوارق، لباسهای گشاد و تیرهرنگ میپوشند تا هم از گرمای آفتاب در امان بمانند و هم رطوبت بدنشان را حفظ کنند. همچنین، خانههای خود را با دیوارهای کلفت از خشت و گل میسازند تا در طول روز، گرمای بیرون به داخل نفوذ نکند و شبها، گرمای ذخیره شده در دیوارها، فضای داخلی را معتدل کند.
در جنوب افریقا، مردم قبیلهٔ بوشمن (سان) هزاران سال است که در کویر کالاهاری زندگی میکنند. آنها با استفاده از دانش خود دربارهٔ گیاهان و جانوران، آب را از ریشهٔ برخی گیاهان یا از شکم قورباغههای بیابانی تأمین میکنند. یکی از جالبترین روشهای آنها، جمعآوری شبنم صبحگاهی از روی برگها و سنگها با استفاده از پوست تخمشترمرغ است. این کار مانند این است که شما صبح زود از خواب بیدار شوید و قطرات آب را از روی پنجرهٔ اتاقتان جمع کنید تا بتوانید از آن برای آشامیدن استفاده کنید!
پرسش و پاسخهای چالشی
چرا با وجود گرمای شدید، شبهای کویر بسیار سرد است؟
در کویر، هوا بسیار خشک است و ابری وجود ندارد که گرمای زمین را در شب به دام بیندازد. بنابراین، پس از غروب آفتاب، گرمای ذخیره شده در سطح زمین به سرعت به فضا تابیده میشود و دما به شدت کاهش مییابد. این پدیده مانند تفاوت دمای یک پارکینگ سقفباز در روز و شب است؛ روز داغ و شب سرد.
آیا در نواحی خشک افریقا، کشاورزی ممکن است؟
بله، اما نه به روش معمول! در واحهها (مناطق سبز و کوچک در دل کویر) که آب زیرزمینی به سطح میآید، مردم خرما، انجیر و برخی سبزیجات را پرورش میدهند. همچنین در جنوب افریقا، برخی کشاورزان با استفاده از روشهای آبیاری قطرهای و مالچپاشی (پوشاندن خاک با لایهای از مواد آلی برای حفظ رطوبت)، محصولاتی مانند انگور و پنبه میکارند.
چرا با وجود خشکی، تنوع جانوری در این مناطق کم نیست؟
جانوران کویر با شرایط سخت سازگار شدهاند. شتر با ذخیرهٔ چربی در کوهان خود و تحمل تشنگی طولانی، مارمولکها با فعالیت در ساعات خنک روز و روباههای صحرایی با گوشهای بزرگ برای دفع گرما، نمونههایی از این سازگاری هستند. این جانوران مانند دانشآموزی هستند که با برنامهریزی دقیق، درسهای سخت را هم به خوبی یاد میگیرد.
نکتهٔ پایانی
نواحی خشک شمال و جنوب افریقا، با وجود شرایط سخت اقلیمی، زیستبومهای ارزشمندی هستند که انسانها و جانوران با روشهای خلاقانه خود را با آنها سازگار کردهاند. درک این سازگاریها به ما کمک میکند تا اهمیت آب و هوای معتدل را بیشتر بدانیم و برای حفظ منابع طبیعی خود در برابر تغییرات اقلیمی، هوشمندانهتر عمل کنیم. همانطور که یک دانشآموز با مدیریت زمان خود میتواند در درسها موفق شود، مردم این مناطق نیز با مدیریت منابع کمیاب مانند آب، در دل کویر زندگی پویایی را خلق کردهاند.
