مناطق آبوهوایی زمین
گرم، معتدل و سرد؛ چگونه تابش خورشید و عرض جغرافیایی بر آبوهوای هر منطقه اثر میگذارند؟
زمین به سه منطقهٔ آبوهوایی بزرگ بخش میشود: گرم، معتدل و سرد. این تقسیمبندی به مقدار تابش خورشید، فاصله از خط استوا (عرض جغرافیایی) و میانگین دمای سالانه بستگی دارد. در این مقاله با هر یک از این مناطق آشنا میشویم و نمونههایی از زندگی روزمره را بررسی میکنیم.
آشنایی با سه منطقهٔ اصلی آبوهوایی
دانشمندان زمین را بر پایهٔ مقدار انرژی خورشیدی که به سطح آن میرسد، به سه نوار بزرگ تقسیم کردهاند. این نوارها از استوا به سمت قطبها به ترتیب منطقهٔ گرم، منطقهٔ معتدل و منطقهٔ سرد نام دارند.
نکته
هر چه به استوا نزدیکتر باشیم، خورشید عمودتر میتابد و هوا گرمتر است. هر چه به قطبها نزدیکتر شویم، تابش خورشید مایلتر است و هوا سردتر میشود.
| منطقه | جایگاه جغرافیایی | میانگین دمای سالانه | نمونه کشورها |
|---|---|---|---|
| گرم | میان استوا و مدارهای رأسالسرطان و رأسالجدی | بالای ۲۰ درجه | هند، برزیل، نیجریه |
| معتدل | میان مدارهای ۳۰ تا ۶۰ درجه شمالی و جنوبی | حدود ۱۰ تا ۲۰ درجه | ایران، ترکیه، آمریکا |
| سرد | نزدیک به قطبها (بالای ۶۰ درجه) | زیر ۱۰ درجه | روسیه، کانادا، نروژ |
منطقهٔ گرم بیشترین انرژی خورشیدی را دریافت میکند. در این منطقه فصلها خیلی با هم تفاوت ندارند و هوا بیشترِ سال گرم یا داغ است. بارانهای سنگین در برخی از بخشهای آن، جنگلهای انبوه را پدید آورده است. منطقهٔ معتدل دارای چهار فصل مشخص است. تابستانها گرم و زمستانها سرد میشود؛ بهگونهای که درختان در پاییز برگهای خود را میریزند و در بهار دوباره جوانه میزنند. منطقهٔ سرد کمترین تابش خورشید را دارد. زمستانهای بسیار طولانی و سرد و تابستانهای کوتاه و خنک از ویژگیهای آن است. در بخشهایی از این منطقه، زمین همیشه یخزده باقی میماند.
چطور این مناطق در زندگی روزمره دیده میشوند؟
شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در تعطیلات به شهری سفر کردهاید که آبوهوایش با شهر خودتان تفاوت زیادی داشته است. این تفاوت به خاطر قرار گرفتن آن شهر در منطقهٔ آبوهوایی دیگری است. برای نمونه، اگر در جنوب ایران زندگی کنید، هوای بیشتر روزهای سال گرم است؛ اما اگر به شمال غربی کشور بروید، زمستانهای سرد و برفی را تجربه خواهید کرد. یا وقتی در تلویزیون فیلمی از جنگلهای آمازون پخش میشود، میبینید که درختان بسیار بلند و برگهای پهن دارند؛ زیرا آنجا در منطقهٔ گرم و مرطوب قرار دارد و بارندگی زیاد است. در مقابل، تصاویر مربوط به شمال سیبری را میبینید که درختان کوتاه و سوزنیبرگ دارند و زمین پوشیده از برف و یخ است؛ این منطقه بخشی از نوار سرد زمین به شمار میرود.
یکی از نمونههای جالب، تفاوت پوشش گیاهی و جانوری در این مناطق است. در منطقهٔ گرم، جانورانی مانند میمون، طوطی و مار زندگی میکنند. در منطقهٔ معتدل، جانورانی همچون روباه، آهو و خرس دیده میشوند. در منطقهٔ سرد هم جانورانی مانند خرس قطبی، روباه قطبی و پنگوئن (در قطب جنوب) زندگی میکنند. همچنین نوع خانهسازی مردم در هر منطقه با دیگری فرق دارد؛ برای نمونه، در مناطق گرم، خانهها را با دیوارهای کلفت و سقفهای بلند میسازند تا خنک بماند، ولی در مناطق سرد، خانهها را بهگونهای میسازند که گرمای درون تا جای ممکن حفظ شود.
پاسخ به سه پرسش چالشی دربارهٔ مناطق آبوهوایی
پرسش
چرا در بعضی از کشورهای گرم، برف نمیبارد؟
پاسخ: در منطقهٔ گرم، دمای هوا اغلب بالای صفر درجه است. برای باریدن برف، هوا باید به اندازهٔ کافی سرد باشد تا قطرات باران به صورت بلورهای یخ درآیند. از آنجا که در این منطقه دما در بیشتر ماههای سال بالا است، برف به ندرت میبارد. البته در کوهستانهای بلند همین مناطق هم ممکن است برف ببارد، زیرا با ارتفاع، دما کاهش مییابد.
پرسش
اگر زمین کاملاً صاف بود (بدون کوه و دریا) باز هم مناطق آبوهوایی وجود داشت؟
پاسخ: بله، همچنان مناطق آبوهوایی وجود میداشت؛ زیرا عامل اصلی این تقسیمبندی، تابش خورشید و زاویهٔ برخورد پرتوهاست، نه شکل زمین. حتی اگر زمین کاملاً صاف میبود، باز هم در استوا هوا گرمتر و در قطبها سردتر میشد. اما کوهها و دریاها میتوانند این الگو را در مقیاس محلی تغییر دهند، مانند کوهستانهایی که در منطقهٔ گرم، هوای سردی دارند.
پرسش
چرا در برخی از نقاط منطقهٔ معتدل، تابستانهای خیلی گرم و زمستانهای خیلی سرد داریم؟
پاسخ: این موضوع به دوری یا نزدیکی به دریا و همچنین به ارتفاع از سطح دریا بستگی دارد. مناطقی که دور از دریا هستند، در تابستان داغتر و در زمستان سردتر میشوند؛ زیرا آب دریا دما را تعدیل میکند (آب دیرتر گرم و دیرتر سرد میشود). به همین دلیل، شهرهای ساحلی معمولاً آبوهوای ملایمتری دارند.
بررسی نهایی
به طور خلاصه، زمین بر پایهٔ مقدار انرژی خورشیدی که دریافت میکند، به سه نوار بزرگ آبوهوایی گرم، معتدل و سرد بخش میشود. عرض جغرافیایی هر منطقه مشخص میکند که چه مقدار تابش خورشید به آن میرسد و همین موضوع، میانگین دما و گونههای جانوری و گیاهی را تعیین میکند. در زندگی روزمره، تفاوت آبوهوای شهرهای گوناگون و نیز پوشش گیاهی و جانوری هر منطقه، همگی نشانههایی از این تقسیمبندی هستند. شناخت این مناطق به ما کمک میکند تا بهتر بفهمیم چرا در نقاط مختلف زمین، مردم پوشش، خوراک و خانههای متفاوتی دارند.