بیابان ربعالخالی: دریایی از شن و رازهای پنهان
ویژگیهای طبیعی و اقلیم ربعالخالی
بیابان ربعالخالی که نام آن به معنای «محل خالی از سکنه» است، در بخش جنوبی شبهجزیره عربستان جای گرفته و بخشهایی از عربستان سعودی، عمان، یمن و امارات متحدهٔ عربی را در بر میگیرد. وسعت این بیابان حدود ۶۵۰ هزار کیلومتر مربع برآورد شده که از کشورهایی مانند فرانسه یا افغانستان بزرگتر است. بلندترین تپههای شنی آن گاهی به ارتفاع ۳۰۰ متر میرسند؛ یعنی بلندیای برابر با یک برج ۱۰۰ طبقه!
دمای هوا در تابستان به بالای ۵۰ درجهٔ سانتیگراد میرسد و شنها آنقدر داغ میشوند که اگر کفش نداشته باشید، نمیتوانید روی آن راه بروید. بارندگی سالانه در برخی نقاط کمتر از ۳ سانتیمتر است؛ یعنی در یک سال کامل، به اندازهٔ یک استکان آب، باران میبارد! با این حال، در دل همین کویر خشک، چشمههای زیرزمینی و آبخوانهای باستانی وجود دارند که برخی از آنها میلیونها سال پیش در دوران بارانی زمین شکل گرفتهاند.
زندگی در سختترین شرایط: گیاهان و جانوران کویر
شاید فکر کنید در چنین بیابان خشکی هیچ موجود زندهای نمیتواند دوام بیاورد، اما طبیعت راههای جالبی برای بقا پیدا کرده است. گیاهان این منطقه مانند درختچهٔ قیچ و گون، ریشههایی تا عمق ۲۰ متر دارند تا به آبهای زیرزمینی برسند. جانورانی مانند مارمولکهای دمخاردار و موشهای صحرایی بیشتر شبها فعالند تا گرمای سوزان روز را تحمل نکنند. شترها هم که به «کشتی بیابان» معروفند، میتوانند روزها بدون آب و غذا راه بروند و کوهان آنها چربی ذخیرهای است که در زمان کمآبی از آن استفاده میکنند.
| نام جانور | راهکار بقا | مانند چه چیزی در زندگی ماست؟ |
|---|---|---|
| شتر | ذخیرهٔ چربی در کوهان و تحمل تشنگی | مثل یک کولهپشتی که خوراکی اضافه همراه دارید |
| مارمولک دمخاردار | فعالیت در شب و رنگاستتار با شن | مثل پوشیدن لباس همرنگ دیوار در مخفیکاری |
| موش صحرایی | گرفتن آب از دانهها و گیاهان | مثل نوشیدن آب میوه به جای آب معمولی |
ربعالخالی در زندگی روزمرهٔ ما
شاید فکر کنید این بیابان با ما فاصلهٔ زیادی دارد، اما تأثیر آن را میتوان در چیزهای ساده دید. برای نمونه، وقتی در کلاس جغرافیا دربارهٔ منابع نفت و گاز صحبت میشود، بدانید که بسیاری از مخازن نفتی جهان در زیر همین بیابانها قرار دارند. همچنین گرد و غبار ناشی از طوفانهای شن ربعالخالی گاهی تا هزاران کیلومتر دورتر هم سفر میکند و روی یخچالهای هیمالیا یا حتی جنگلهای آمازون مینشیند! این یعنی یک ذرهشن که امروز در عربستان جابهجا میشود، ممکن است فردا برف یک کوه دورافتاده را تیره کند.
جالبتر اینکه دانشمندان با مطالعهٔ لایههای شن و خاک این بیابان، به اطلاعاتی دربارهٔ آبوهوای گذشتهٔ زمین دست یافتهاند. درست مثل حلقههای درخت که سن درخت را نشان میدهند، لایههای مختلف شن هم میتوانند به ما بگویند که چند هزار سال پیش در این منطقه باران میباریده یا نه.
پرسش و پاسخ دربارهٔ ربعالخالی
بیابانها روزها گرمای زیادی جذب میکنند، اما شبها به سرعت گرما را از دست میدهند، چون شن و ماسه نمیتوانند گرما را مثل آب یا خاک مرطوب نگه دارند. به همین دلیل اختلاف دمای شب و روز در کویر گاهی به ۴۰ درجه میرسد. این مثل این است که در یک روز آفتابی، شنهای حیاط مدرسه داغ شوند، اما به محض غروب خورشید، خنکای شدیدی در هوا حس کنید.
بله، توفانهای شن در این منطقه بسیار رایج است. سرعت باد گاهی به ۷۰ کیلومتر بر ساعت میرسد و شنها را تا ارتفاع چند هزار متری به هوا بلند میکند. این توفانها میتوانند چند روز ادامه داشته باشند و دید را به صفر برسانند. اگر مدرسهٔ شما در منطقهٔ کویری بود، توفان شن درست مثل یک مه غلیظ بود که همه چیز را زرد و تار میکرد.
بله، در اعماق این بیابان آبخوانهای عظیمی وجود دارند که از دوران یخبندان باقی ماندهاند. این آبها مانند یک گنج پنهان در زیر زمین هستند. ولی برداشت بیش از حد از آنها ممکن است باعث خشک شدن کامل این منابع شود. برای شما مثل این است که یک بطری آب بزرگ داشته باشید، اما هر روز فقط یک جرعه از آن بردارید تا تمام نشود.
