سونامی؛ موجهای غولپیکر دریا
سونامی چگونه به وجود میآید؟
وقتی در کف دریا زمینلرزه رخ میدهد، صفحات زمینشناسی ناگهان جابهجا میشوند و به آب بالای خود فشار میآورند. این فشار باعث میشود که یک ستون بزرگ آب به بالا یا پایین حرکت کند و موجی غولپیکر بسازد. اما نکته مهم این است که سونامی در عمق اقیانوس ارتفاع چندانی ندارد، شاید کمتر از یک متر، ولی سرعت آن به اندازهٔ یک هواپیمای مسافربری است! وقتی این موج به آبهای کمعمق نزدیک ساحل میرسد، سرعتش کم میشود ولی ارتفاعش به شدت افزایش مییابد و به صورت دیوارهای از آب به خشکی برخورد میکند.
برای درک بهتر، مثل این است که یک تختهٔ بزرگ را بهسرعت زیر آب یک تشت بکشید؛ آب یکباره به یک سمت تشت هجوم میآورد. زمینلرزههای زیردریا هم دقیقاً همین کار را با اقیانوس انجام میدهند. البته زمینلغزههای زیرآبی یا فوران آتشفشانهای دریایی نیز میتوانند سونامی ایجاد کنند، ولی مهمترین علت آن زمینلرزه است.
سونامی در زندگی روزمرهٔ ما
شاید شما در یک شهر ساحلی زندگی نکنید، اما بسیاری از هممیهنان ما در کنار دریاها و اقیانوسها زندگی میکنند. برای آنها، آشنایی با سونامی مثل آشنایی با زلزله برای ما اهمیت دارد. فرض کنید در تعطیلات به شمال کشور یا سواحل جنوبی رفتهاید. اگر ناگهان آب دریا خیلی عقبنشینی کند و کف دریا پیدا شود، این یک هشدار طبیعی است؛ چون قبل از رسیدن موج بزرگ، آب به سمت دریا مکیده میشود. در چنین شرایطی باید سریعاً به نقاط مرتفع بروید، درست مثل وقتی که آژیر زلزله را میشنوید و زیر میز میروید.
کشور ما ایران نیز در کنار اقیانوس هند (دریای عمان و خلیج فارس) قرار دارد و احتمال وقوع سونامی در برخی مناطق آن وجود دارد. به همین دلیل، سازمانهای امدادی مرتباً تمرین میکنند و به مردم آموزش میدهند که در صورت وقوع سونامی چگونه رفتار کنند. یکی از سادهترین آموزشها این است: «اگر زمینلرزهای حس کردی که طولانی بود و در کنار دریا هستی، بلافاصله به جای بلندتر برو و منتظر خبر رسمی نمان.»
| ویژگی | موج معمولی | سونامی |
|---|---|---|
| علت ایجاد | باد | زمینلرزه یا رانش زمین |
| سرعت در اقیانوس | کم (چند کیلومتر در ساعت) | بسیار زیاد (تا ۸۰۰ کیلومتر در ساعت) |
| ارتفاع در ساحل | کمتر از ۲ متر | میتواند به ۳۰ متر یا بیشتر برسد |
| تأثیر بر عمق آب | فقط سطح | تمام ستون آب |
پرسشهای چالشی دربارهٔ سونامی
آیا هر زمینلرزهای زیر دریا باعث سونامی میشود؟
خیر. زمینلرزه باید بزرگ باشد (معمولاً بزرگتر از ۷ ریشتر) و کف دریا را به صورت عمودی جابهجا کند. اگر زمینلرزه افقی باشد یا کوچک، آب چندان تکان نمیخورد و سونامی ایجاد نمیشود. مثل این است که یک لیوان آب را تکان دهید؛ اگر آرام تکان دهید، آب نمیریزد، اما اگر یکباره به لیوان ضربه بزنید، آب بیرون میپاشد.
چرا سونامی در وسط دریا خطرناک نیست ولی در ساحل ویرانگر است؟
در وسط اقیانوس، عمق آب زیاد است و موج با سرعت بالا ولی ارتفاع کم حرکت میکند. کشتیها ممکن است اصلاً آن را حس نکنند. اما وقتی به ساحل میرسد، کف دریا بالا میآید و موج مجبور میشود انرژی خود را به سمت بالا بفرستد. در نتیجه ارتفاع موج به شدت افزایش مییابد. شبیه این است که یک روسری بلند را روی زمین بکشید؛ اگر یک دفعه جلوی آن را بگیرید، روسری جمع میشود و بلند میگردد.
آیا سونامی فقط یک موج است یا چند موج؟
سونامی معمولاً یک موج نیست، بلکه یک دسته موج است. اولین موج ممکن است بزرگترین نباشد؛ موجهای بعدی گاهی بلندتر و خطرناکتر هستند. بین دو موج ممکن است چند دقیقه تا یک ساعت فاصله باشد. به همین دلیل میگویند بعد از عقبنشینی آب، نباید به ساحل برگردید، چون موج بعدی ممکن است قویتر بیاید. مثل این است که در بازی طنابکشی، یک ضربهٔ بزرگ با چند ضربهٔ کوچکتر همراه شود.
آنچه باید به خاطر بسپاریم:
سونامی یکی از پدیدههای طبیعی است که با وجود ویرانگری، قابل پیشبینی و مدیریت است. با شناخت علائم هشداردهنده مانند عقبنشینی سریع آب یا زمینلرزهٔ طولانی، میتوانیم جان خود را نجات دهیم. کشورهای ساحلی با سامانههای هشدار زودهنگام و تمرینهای آمادگی، خطر سونامی را کاهش میدهند. مهمترین پیام این است که در کنار دریا، اگر زمینلرزه احساس کردید یا آب به طور غیرعادی عقب رفت، هرگز منتظر نمانید و سریعاً به جای مرتفع بروید.
