اسطرلاب؛ رهیاب کهن آسمان
اسطرلاب از چه بخشهایی ساخته شده است؟
اسطرلاب صفحهای فلزی به شکل دایره دارد که روی آن حلقههای متحرک و خطوطی نقش بسته است. مهمترین بخشهای آن عبارتند از:
| نام بخش | کاربرد آن |
|---|---|
| حلقهٔ روز | حلقهٔ بیرونی که روزهای سال روی آن مشخص است. |
| شبکهٔ ستارگان | صفحهای که جایگاه ستارگان پرنور روی آن رسم شده است. |
| خطافکن (عقربه) | میلهای که روی صفحه میچرخد و ارتفاع ستاره یا خورشید را نشان میدهد. |
| دایرهٔ افق | خطی که آسمان قابلدیدن از یک مکان را نشان میدهد. |
با چرخاندن شبکهٔ ستارگان و تنظیم خطافکن روی یک ستاره، میتوان ارتفاع آن ستاره را بر حسب درجه خواند. این ارتفاع به منجمان میگوید که در چه عرض جغرافیایی قرار دارند.
اسطرلاب در زندگی روزمرهٔ ما چه کاربردی دارد؟
فرض کنید در یک سفر علمی به کویر رفتهاید و میخواهید بدانید که در چه جهتی باید حرکت کنید تا به شهر برسید. با اسطرلاب، ابتدا ارتفاع خورشید را در ظهر اندازه میگیرید، سپس با کمک جدولهای روی ابزار، ساعت محلی و جهت قبله را پیدا میکنید. این کار مثل این است که یک نقشهٔ ستارگان را با خودتان حمل کنید.
از اسطرلاب برای اندازهگیری عمق چاه یا ارتفاع یک ساختمان نیز استفاده میشد. اگر یک ساختمان مدرسه را نگاه کنید، میتوانید با اندازهگیری زاویهٔ نوک آن از فاصلهٔ معیّن و با کمک تناسبهای مثلثاتی که روی اسطرلاب نقش بسته، ارتفاع آن را به دست آورید. همچنین دریانوردان با استفاده از این ابزار، زمانی که به ساحل نزدیک میشدند، ارتفاع ستارهٔ قطبی را میسنجیدند تا بفهمند به کدام طول جغرافیایی رسیدهاند.
سه پرسش چالشی دربارهٔ اسطرلاب
پرسش ۱: چرا اسطرلاب در روز هم کار میکند، در حالی که ستارگان دیده نمیشوند؟
اسطرلاب از خورشید هم استفاده میکند. در روز، خطافکن را به سمت خورشید میگیرند و ارتفاع آن را میسنجند. چون جایگاه خورشید در میان ستارگان در هر روز از سال مشخص است، با کمی محاسبه میتوان زمان را به دست آورد.
پرسش ۲: آیا اسطرلاب مانند قطبنما، شمال را نشان میدهد؟
اسطرلاب شمال را مستقیم نشان نمیدهد، اما با پیدا کردن ستارهٔ قطبی (که نزدیک به شمال آسمان است)، جهت شمال را مشخص میکند. برای این کار، شبکهٔ ستارگان را طوری میچرخانند که ستارهٔ قطبی روی خط دید قرار گیرد.
پرسش ۳: چرا امروزه از اسطرلاب کمتر استفاده میشود؟
امروزه دستگاههای الکترونیکی مانند گوشی همراه، موقعیت ما را با ماهوارهها حساب میکنند و خیلی سریعتر و دقیقتر هستند. با این حال، اسطرلاب هنوز هم در برخی کلاسهای نجوم و برای آشنایی با تاریخ علم استفاده میشود.
نکته
اسطرلاب یک ابزار چندمنظوره است که با تکیه بر دانش هندسه و ستارهشناسی، کارهای گوناگونی مانند تعیین زمان، یافتن جهت، اندازهگیری ارتفاع و عمق را انجام میداد. هرچند امروزه فناوریهای جدید جای آن را گرفتهاند، اما آشنایی با اسطرلاب به ما نشان میدهد که گذشتگان چگونه با ابزارهای ساده، به پیچیدهترین محاسبات آسمانی دست مییافتند.