مدارهای شاخص تابش و قطبی
دو دستهٔ اصلی مدارهای مرزی
مدارهای شاخص تابش و قطبی را میتوان به دو گروه بزرگ تقسیم کرد. هر گروه نقش ویژهای در تعیین آبوهوا و طول روز و شب در نقاط مختلف زمین دارد.
| دستهٔ مدار | نام مدارها | ویژگی اصلی |
|---|---|---|
| مدارهای شاخص تابش | مدار گرمسیری و مدار استوایی | مشخصکنندهٔ محدودهٔ تابش عمودی خورشید |
| مدارهای قطبی | مدار شمالگان و مدار جنوبگان | مرز نواحی با روز یا شب ۲۴ساعت |
مدار گرمسیری و مدار استوایی، دو دایرهٔ فرضی روی کرهٔ زمین هستند که بالاترین و پایینترین عرضهای جغرافیایی را نشان میدهند که خورشید میتواند در آنها کاملاً عمودی بتابد. مدار شمالگان و مدار جنوبگان نیز مرزهایی هستند که از آنها به بعد، در بعضی روزهای سال، خورشید هرگز طلوع یا هرگز غروب نمیکند.
این مدارها در زندگی روزمرهٔ ما
شاید فکر کنید این مدارها خیلی دور از زندگی شما هستند، اما اگر در تابستان به مسافرت بروید و احساس کنید آفتاب خیلی داغتر از همیشه میتابد، دلیلش نزدیک شدن خورشید به مدار گرمسیری است. همچنین وقتی در برنامهٔ تلویزیونی میشنوید که در کشورهای شمالی مثل نروژ، خورشید نیمهشب یا روزهای بدون خورشید دارند، این پدیده دقیقاً به خاطر مدارهای قطبی رخ میدهد.
برای نمونه، وقتی شما در تعطیلات عید به جنوب ایران سفر میکنید، ممکن است احساس کنید خورشید تقریباً بالای سرتان میتابد، زیرا به مدار گرمسیری نزدیک شدهاید. یا اگر روزی از دوستتان در کشور فنلاند بپرسید که هوا چگونه است، ممکن است بگوید که الان اصلاً شب ندارند! این یعنی آن کشور در شمال مدار شمالگان قرار دارد و دچار پدیدهٔ روز ۲۴ساعت شده است.
پرسش و پاسخهای مفهومی
پرسش: چرا در مدار گرمسیری خورشید عمودی میتابد، اما در مدار استوایی نه؟
پاسخ: چون محور زمین نسبت به صفحهٔ مداری خودش ۲۳ و نیم درجه کج است. به همین دلیل، در تابستان، نقطهٔ عمودی تابش خورشید تا مدار گرمسیری (که ۲۳ و نیم درجهٔ شمالی است) بالا میرود و در زمستان تا مدار استوایی (با همین مقدار در جنوب) پایین میآید.
پرسش: آیا در مدارهای قطبی همیشه روز یا شب ۲۴ساعت است؟
پاسخ: خیر، این پدیده فقط در نزدیکی انقلابهای تابستانی و زمستانی رخ میدهد و دقیقاً روی مدارهای قطبی، فقط یک روز در سال خورشید غروب نمیکند و یک روز هم طلوع نمیکند. هرچه به قطبها نزدیکتر شوید، تعداد این روزها بیشتر میشود.
پرسش: چرا در کشور ما ایران، نه روز ۲۴ساعت داریم و نه تابش عمودی خورشید؟
پاسخ: چون ایران بین مدار گرمسیری و مدار شمالگان قرار دارد. یعنی نه آنقدر به قطب نزدیک است که روز یا شب دائمی داشته باشد و نه آنقدر به استوا نزدیک است که خورشید عمودی بتابد. در نتیجه، ایران دارای چهار فصل مشخص و تغییرات منظم روز و شب است.
یادآوری: مدارهای شاخص تابش (گرمسیری و استوایی) و مدارهای قطبی (شمالگان و جنوبگان)، مرزهای مهمی روی کرهٔ زمین هستند که نحوهٔ تابش خورشید و طول روز و شب را در مناطق مختلف تعیین میکنند. شناخت این مدارها کمک میکند تا بهتر بفهمیم چرا فصلها تغییر میکنند، چرا در بعضی نقاط زمین خورشید هرگز غروب نمیکند و چرا در مناطق استوایی هوا همیشه گرم است.
با دانستن این مفاهیم، دفعهٔ بعد که نقشهٔ جهان را میبینید، میتوانید حدس بزنید کدام کشورها ممکن است در تابستان روزهای خیلی بلندی داشته باشند و کدام مناطق بیشترین گرما را از خورشید دریافت میکنند.