ساعت محلی، ساعت رسمی و منطقه زمانی
جایگاه خورشید، پایه زمان محلی
وقتی خورشید در بالای سر یک شهر است، آن شهر ظهر را تجربه میکند. ولی در همان لحظه، در شهری که هزاران کیلومتر دورتر است، خورشید هنوز بالا نیامده یا پایین رفته است. به این زمان که بر پایه جایگاه واقعی خورشید در هر نقطه به دست میآید، ساعت محلی میگویند. برای نمونه، اگر در تهران خورشید دقیقاً وسط آسمان باشد، در مشهد چند دقیقه زودتر ظهر شده و در بندرعباس چند دقیقه دیرتر. پس هر نقطه روی زمین ساعت محلی مخصوص به خود را دارد.
اگر برای هر روستا یا شهر یک ساعت جداگانه در نظر بگیریم، زندگی بسیار دشوار میشود. ادارهها، مدرسهها، راهآهن و تلویزیون نمیتوانند با این همه زمان متفاوت کار کنند. به همین دلیل، کشورها به فکر راه چاره افتادند.
توافق جهانی و پیدایش مناطق زمانی
دانشمندان و کشورها به توافق رسیدند که کره زمین را به منطقههای زمانی تقسیم کنند. هر منطقه زمانی حدوداً ۱۵ درجه از گرداگرد زمین را پوشش میدهد و ساعت همه جای آن منطقه با هم یکی است. خط اصلی این تقسیمبندی، نصفالنهار مبدأ نام دارد که از رصدخانه گرینویچ میگذرد. اما هر کشور میتواند برای راحتی خود، مرز منطقه زمانی را جابجا کند یا حتی یک ساعت را برای تمام کشور انتخاب نماید. به این زمان توافقی که در یک کشور یا بخش بزرگی از آن به کار میرود، ساعت رسمی میگویند.
برای نمونه، همه شهرهای ایران ساعت رسمی خود را با تهران هماهنگ کردهاند. پس وقتی در مدرسه میگویند زنگ ورزش ساعت ۱۰ است، یعنی در تمام شهرهایی که از این ساعت رسمی پیروی میکنند، زنگ در همان ساعت نواخته میشود. این کار باعث میشود برنامهٔ تلویزیون، قطارها و پروازها به راحتی مدیریت شوند.
| ویژگی | ساعت محلی | ساعت رسمی |
|---|---|---|
| مبنای تعیین | جایگاه خورشید در هر نقطه | توافق کشورها و منطقه زمانی |
| تعداد در یک کشور | بیشمار (به تعداد شهرها) | معمولاً یکی یا چند منطقهٔ محدود |
| کاربرد در زندگی | بیشتر برای محاسبهٔ نجومی | برنامهٔ مدرسه، کار، حملونقل |
سه پرسش چالشی برای درک بهتر
پاسخ: چون اگر هر شهر ساعت خودش را داشته باشد، هماهنگی بین شهرها برای رفتوآمد، تماس تلفنی و پخش برنامههای تلویزیونی بسیار دشوار میشود. ساعت رسمی این آشفتگی را از بین میبرد.
پاسخ: نه، در بیشتر موارد ساعت رسمی چند دقیقه یا حتی یک ساعت با ساعت محلی تفاوت دارد. کشورها برای راحتی کار، یک زمان را برای همه انتخاب میکنند، حتی اگر با جایگاه خورشید در برخی شهرها هماهنگ نباشد.
پاسخ: نصفالنهار مرکزی، خط میانی هر منطقه زمانی است. ساعت رسمی همهٔ شهرهای آن منطقه بر پایهٔ موقعیت خورشید روی این خط محاسبه میشود. به این ترتیب، اختلاف ساعت بین دو منطقهٔ زمانی همیشه یک عدد ثابت است.