ایلخانان؛ هشتاد سال فرمانروایی مغول بر ایران
چگونه هلاکوخان ایلخانان را بنیان گذاشت؟
هلاکوخان نوهٔ چنگیزخان مغول بود. او در سال ۶۵۱ هجری قمری به دستور برادرش، منکوقاآن، برای فتح سرزمینهای غربی، از جمله ایران، به سمت غرب حرکت کرد. هدف اصلی او از میان بردن حکومت اسماعیلیان (قلعههای الموت) و سپس سرنگونی خلافت عباسی در بغداد بود. هلاکو با سپاهی بزرگ و مجهز، ابتدا قلعههای اسماعیلیان را یکی پس از دیگری گشود و سپس در سال ۶۵۶ هجری قمری، بغداد را تصرف کرد و به خلافت عباسی پایان داد. او پس از این پیروزیها، حکومت ایلخانی را در ایران تأسیس کرد و خود را «ایلخان» نامید. واژهٔ «ایل» در زبان مغولی به معنای «قبیله» یا «ملت» است و «ایلخان» یعنی خانِ قبیله یا فرمانروای بزرگ. پایتخت ایلخانان ابتدا شهر مراغه و سپس تبریز بود.
ایلخانان چه تأثیری بر زندگی مردم گذاشتند؟
برای اینکه بهتر بفهمیم ایلخانان چه کردند، بیایید به چند مثال از زندگی روزمرهٔ خودمان نگاه کنیم. فرض کنید در یک مدرسه، مدیر جدیدی میآید و قوانین تازهای وضع میکند. ایلخانان هم مانند آن مدیر جدید بودند. آنها پس از استقرار، کارهای زیر را انجام دادند:
| زمینهٔ کاری | کار انجامشده | نتیجه و تأثیر |
|---|---|---|
| حکومتداری و دیوانسالاری | به کارگیری وزیران ایرانی مانند خواجه نصیرالدین طوسی | نظم بیشتر در ادارهٔ کشور و پیشرفت علم |
| اقتصاد و تجارت | رونق جادهها و امنیت مسیرهای تجاری | افزایش داد و ستد با کشورهای دیگر و رونق بازارها |
| شهرسازی و معماری | ساخت بناهای بزرگ مانند رصدخانهٔ مراغه | پیشرفت علم نجوم و عمران شهری |
| دین و مذهب | آزادی ادیان؛ سپس گرایش به اسلام در زمان غازانخان | همزیستی مسالمتآمیز پیروان ادیان و یکپارچگی بیشتر |
همانطور که در مدرسه، قوانین جدید میتوانند نظم را بهتر یا بدتر کنند، کارهای ایلخانان هم تأثیرات خوب و بدی داشت. مثلاً آنها با امن کردن جادهها، مثل این بود که مسیر رفتن به مدرسه را برای همه امنتر کنند. اما مالیاتهای سنگین در بعضی دورهها، باعث ناراحتی مردم میشد، مثل وقتی که پول تو جیزی برای خوراکی مدرسه نداشته باشی!
سه پرسش چالشی دربارهٔ ایلخانان
پرسش ۱: چرا با وجود اینکه مغولها وحشیانه حمله کردند، ایلخانان بعداً به ایران علاقهمند شدند؟
پاسخ: مغولها در ابتدا فقط به غارت و کشتار فکر میکردند، اما وقتی در ایران ماندگار شدند، زیباییهای فرهنگی، هنر و دانش ایرانی آنها را جذب کرد. مانند وقتی که شما به یک شهر جدید میروید و اول غریبه هستید، اما با گذشت زمان، به آداب و رسوم آن جا عادت میکنید و حتی دوستش دارید.
پرسش ۲: چطور ممکن است یک حکومت مغولی، دین اسلام را بپذیرد و به ترویج آن کمک کند؟
پاسخ: این اتفاق در زمان غازانخان رخ داد. او برای اینکه بتواند بهتر بر ایران حکومت کند و با مردم ارتباط برقرار کند، مسلمان شد. این کار مانند این است که برای اینکه با دوستان جدیدتان بهتر کنار بیایید، قوانین بازی آنها را یاد بگیرید و به آن احترام بگذارید.
پرسش ۳: ایلخانان چه میراثی برای ما به جا گذاشتند که هنوز هم میتوانیم ببینیم؟
پاسخ: یکی از مهمترین میراثهای آنها، رصدخانهٔ مراغه به رهبری خواجه نصیرالدین طوسی است که پیشرفت زیادی در علم نجوم ایجاد کرد. همچنین آنها شهرهای زیادی را آباد کردند و به رونق تجارت کمک نمودند. بسیاری از راهها و بازارهایی که امروز هم وجود دارند، ریشه در آن دوران دارند.
ایلخانان حدود هشتاد سال بر ایران حکومت کردند. اگرچه آغاز کارشان با خشونت و ویرانی همراه بود، اما به مرور زمان، خودشان بخشی از فرهنگ و تمدن ایران شدند. آنها با به کارگیری دانشمندان ایرانی، ساخت بناهای علمی و رونق تجارت، تأثیرهای مهمی بر تاریخ ایران گذاشتند. پایان حکومت ایلخانان در سال ۷۳۶ هجری قمری، پس از مرگ ابوسعید بهادرخان، فرا رسید و ایران دوباره وارد دورهٔ پراکندگی و حکومتهای محلی شد. با این حال، یادگارهای آن دوران، همچون رصدخانهٔ مراغه و آثار علمی به جا مانده، نشان از تلاش آنها برای پیشرفت دارد.
