دایرههای فرضی روی کره زمین
مدارها چگونه روی کره زمین رسم میشوند؟
اگر به یک کرهٔ جغرافیایی نگاه کنید، خطوطی به شکل دایره روی آن میبینید که به دور آن کشیده شدهاند. بزرگترین این دایرهها، «استوا» نام دارد که زمین را به دو نیمکرهٔ شمالی و جنوبی تقسیم میکند. حالا تصوّر کنید از روی خط استوا، به سمت قطب شمال یا جنوب حرکت میکنید. در هر مرحله، یک دایرهٔ فرضی دیگر میتوانید رسم کنید که با استوا موازی باشد. به این دایرههای فرضی، «مدار» میگویند.
هر مدار، فاصلهٔ خود را از استوا بر اساس درجه نشان میدهد. مثلاً اگر مداری در نیمکرهٔ شمالی باشد و فاصلهٔ آن از استوا، ۳۰ درجه باشد، به آن «مدار ۳۰ درجهٔ شمالی» میگویند. به همین ترتیب، در نیمکرهٔ جنوبی، مدار ۳۰ درجهٔ جنوبی وجود دارد. این مدارها مانند حلقههایی هستند که دور یک توپ بسته شدهاند و هر کدام جایگاه ویژهای روی زمین را مشخص میکنند.
کاربرد مدارها در زندگی روزمرّه
فرض کنید میخواهید محلّ زندگی خود را روی نقشه پیدا کنید. برای این کار، دو عدد مهم نیاز دارید: یکی «عرض جغرافیایی» و دیگری «طول جغرافیایی». مدارها همان چیزی هستند که «عرض جغرافیایی» را به ما میدهند. وقتی میگوییم تهران تقریباً روی مدار ۳۶ درجهٔ شمالی قرار دارد، یعنی فاصلهٔ آن از استوا، ۳۶ درجه به سمت شمال است.
این موضوع در سفرهای هوایی و دریایی هم بسیار مهم است. خلبانان و ناخداها با کمک مدارها و نصفالنهارها، مسیر خود را پیدا میکنند. مثلاً اگر یک کشتی در مدار ۲۰ درجهٔ جنوبی باشد، یعنی از استوا به سمت جنوب حرکت کرده است. به این ترتیب، هر نقطهٔ روی زمین با استفاده از مدار مربوط به خودش، جایگاه دقیقی پیدا میکند.
| ویژگی | مدار (عرض جغرافیایی) | نصفالنهار (طول جغرافیایی) |
|---|---|---|
| جهت | شرق به غرب (دایرهای) | شمال به جنوب (نیمدایره) |
| موازی با | استوا | نصفالنهار مبدأ (گرینویچ) |
| کاربرد اصلی | تعیین فاصله از استوا (شمال یا جنوب) | تعیین فاصله از مبدأ (شرق یا غرب) |
پرسشهای چالشی دربارهٔ مدارها
چرا به این خطوط «دایره» میگوییم، در حالی که روی نقشه به صورت خط راست دیده میشوند؟
پاسخ چون کرهٔ زمین به شکل توپ است و این خطوط در حقیقت دور تا دور آن را به صورت دایرههای کامل فرا گرفتهاند. امّا وقتی کره را روی نقشهٔ مسطح میکشیم، برای اینکه همهٔ نقاط دیده شوند، این دایرهها به صورت خطوط منحنی یا گاهی راست نشان داده میشوند.
آیا مدارها میتوانند به یکدیگر برسند یا همدیگر را قطع کنند؟
پاسخ خیر، مدارها هیچگاه یکدیگر را قطع نمیکنند، چون همهٔ آنها با استوا موازی هستند. مانند حلقههایی که دور یک توپ بسته شدهاند و هر کدام در ارتفاع خودش قرار دارد. فقط در قطبها، همهٔ مدارها به صورت نقطههایی بسیار کوچک درمیآیند.
اگر در مدار ۶۰ درجهٔ شمالی باشیم، هوا سردتر است یا در مدار ۱۰ درجهٔ شمالی؟ چرا؟
پاسخ در مدار ۶۰ درجهٔ شمالی هوا سردتر است، چون این مدار به قطب شمال نزدیکتر است و نور خورشید با زاویهٔ بیشتری به آن میتابد. هرچه از استوا دورتر میشویم، هوا سردتر میشود؛ به همین دلیل مناطق نزدیک استوا گرمترین و قطبها سردترین نقاط زمین هستند.
آنچه خواندید: مدارها، دایرههای فرضی موازی با استوا هستند که «عرض جغرافیایی» هر نقطه را مشخص میکنند. این دایرهها از ۰ درجه در استوا تا ۹۰ درجه در قطبها گسترده شدهاند. با کمک مدارها میتوانیم بفهمیم یک شهر یا هر جای دیگر، در کدام بخش زمین (شمالی یا جنوبی) قرار دارد. همچنین فهمیدیم که تفاوت مدارها با نصفالنهارها در جهت و کاربرد آنهاست. پس هر وقت نقشه یا کرهٔ جغرافیایی را دیدید، به این دایرههای رنگارنگ فکر کنید که هر کدام، داستان جایگاه خود را روی زمین روایت میکنند.