خلافت فاطمی؛ رقیب قدرتمند عباسیان در آفریقا و مصر
شکلگیری و گسترش خلافت فاطمی
خلافت فاطمی در سال ۲۹۷ هجری قمری (برابر با ۹۰۹ میلادی) توسط عبیدالله مهدی در تونس امروزی بنیان گذاشته شد. او خود را از نسل فاطمهٔ زهرا (دختر پیامبر اسلام) معرفی کرد و به همین دلیل، سلسلهٔ خود را «فاطمی» نامید. فاطمیان در ابتدا در منطقهٔ «قیروان» (شهری در تونس) مستقر شدند و سپس با گسترش قلمرو خود، توانستند بخشهای وسیعی از شمال آفریقا (از مراکش تا لیبی) را تصرف کنند.
اوج قدرت فاطمیان زمانی بود که در سال ۳۵۸ هجری قمری، سپاه آنان به فرماندهی جوهر صقلی، مصر را فتح کرد و شهر جدیدی به نام قاهره را در نزدیکی شهر باستانی «فسطاط» بنا نهاد. قاهره نه تنها پایتخت سیاسی آنان شد، بلکه به مرکز علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل گشت و دانشگاه معروف «الازهر» را نیز تأسیس کردند. فاطمیان در اوج قدرت خود، بر مصر، شام (سوریه و فلسطین)، حجاز (شهرهای مکه و مدینه) و بخشهایی از شمال آفریقا فرمانروایی میکردند.
| ویژگی | خلافت فاطمی | خلافت عباسی |
|---|---|---|
| مذهب رسمی | شیعهٔ اسماعیلی | اهل سنت و جماعت |
| پایتخت | قاهره (مصر) | بغداد (عراق) |
| مرکز علمی | دانشگاه الازهر | بیتالحکمه |
| رویکرد به خلافت | مدعی خلافت و جانشینی پیامبر از راه خاندان علی | مدعی خلافت بر اساس اجماع اهل سنت |
رقابت و دشمنی با خلافت عباسی؛ مانند رقابت دو تیم محبوب فوتبال
رقابت فاطمیان و عباسیان را میتوان به رقابت دو تیم بزرگ فوتبال تشبیه کرد که هرکدام هواداران خود را دارند و برای قهرمانی در لیگ (در اینجا، رهبری جهان اسلام) با یکدیگر میجنگند. فاطمیان و عباسیان هر دو خود را خلیفهٔ برحق میدانستند و یکدیگر را غاصب خلافت میخواندند. این رقابت تنها جنبهٔ سیاسی نداشت؛ بلکه در زمینهٔ نظامی نیز با هم درگیر میشدند. برای نمونه، فاطمیان چندین بار برای تصرف بغداد (پایتخت عباسیان) لشکرکشی کردند، اما موفق نشدند. از سوی دیگر، عباسیان نیز با تحریک قبایل و حکام محلی، سعی در تضعیف فاطمیان داشتند.
این دشمنی در عرصهٔ فکری و فرهنگی نیز خود را نشان میداد. فاطمیان با تأسیس دانشگاه الازهر و مراکز علمی بسیار، در برابر بیتالحکمهٔ بغداد قد علم کردند و دانشمندان بزرگی را گرد آوردند. همچنین آنان با فرستادن مبلغان مذهبی به نقاط مختلف، به گسترش مذهب اسماعیلی میپرداختند و عباسیان نیز در مقابل، با حمایت از فقهای سنی، به مقابله با آنان میرفتند.
چالشهای مفهومی؛ پرسش و پاسخ دربارهٔ فاطمیان
پاسخ: فاطمیان معتقد بودند که خلافت فقط برای خاندان پیامبر (یعنی نسل علی و فاطمه) مشروع است و عباسیان را غاصب میدانستند. از نگاه آنان، امامان معصوم از نسل فاطمه، جانشینان واقعی پیامبر هستند و خودشان نیز از همین نسل بودند. بنابراین، دو خلافت با دو مبنا و دو مشروعیت متفاوت، در جهان اسلام وجود داشتند.
پاسخ: خیر. فاطمیان در ابتدا در شمال آفریقا (تونس و الجزایر امروزی) قدرت گرفتند و سپس مصر را فتح کردند. در دورهٔ اوج، قلمرو آنان شامل مصر، شام، حجاز، یمن و بخشهایی از شمال آفریقا و حتی سیسیل (جزیرهای در ایتالیا) میشد. آنان یکی از وسیعترین خلافتهای دوران خود را داشتند.
پاسخ: افول فاطمیان دلایل گوناگونی داشت: اختلافات داخلی میان وزیران و فرماندهان نظامی، شورشهای پی در پی در مناطق مختلف، فشارهای خارجی از سوی صلیبیان و همچنین قدرتگیری حکومتهای محلی سنیمذهب. در نهایت، در سال ۵۶۷ هجری قمری، صلاحالدین ایوبی (که یک فرمانده سنیمذهب بود) به مصر حمله کرد و به خلافت فاطمی پایان داد و حکومت ایوبیان را پایهگذاری کرد.
