برجهای خرقان؛ یادگارهای استوار معماری سلجوقی در استان قزوین
برجهای خرقان؛ دو بنای همدوقلو با تفاوتهای جذاب
برج نخست که به برج شرقی معروف است، در سال ۴۶۰ هجری قمری ساخته شده و برج دوم یا برج غربی، حدود ۴۸۶ هجری قمری. هر دو برج، آرامگاه دو تن از بزرگان و فرمانروایان محلی آن زمان هستند. این برجها از بیرون به شکل هشتضلعی دیده میشوند، اما داخل آنها گرد است. این ویژگی، مانند یک مداد ششگوش است که وقتی آن را میچرخانید، تهاش گرد به نظر میرسد! معماران سلجوقی با این کار، هم استحکام بنا را افزایش دادند و هم فضای داخلی را دلنشینتر ساختند.
| ویژگیها | برج شرقی (ساختهٔ ۴۶۰ قمری) | برج غربی (ساختهٔ ۴۸۶ قمری) |
|---|---|---|
| تزیینات آجری | آجرچینی سادهتر با نقشهای هندسی کمتر | آجرچینی پیچیدهتر با کتیبهٔ کوفی و نقشهای گرهچینی |
| گنبد | گنبد دوپوش با فاصلهٔ کم بین پوستهها | گنبد دوپوش با فاصلهٔ بیشتر که بلندی آن را افزایش داده |
| کتیبهها | فاقد کتیبهٔ تاریخی | دارای کتیبهٔ کوفی با نام سازنده و تاریخ ساخت |
یکی از جذابترین بخشهای این برجها، گنبدهای دوپوش آنهاست. یعنی برج دارای دو پوستهٔ گنبدی است؛ یکی درون و دیگری بیرون. این کار مانند پوشیدن دو لایه لباس در زمستان است که هم گرما را نگه میدارد و هم از وزش باد جلوگیری میکند. گنبد دوپوش، دمای داخل برج را متعادل نگه میداشت و از ترکخوردگی آجرها در اثر گرما و سرما جلوگیری میکرد.
برجهای خرقان در زندگی روزمرهٔ ما؛ چه شباهتی به کلاس درس دارند؟
شاید فکر کنید برجهای تاریخی ربطی به زندگی امروز شما ندارند، اما اگر دقت کنید، خیلی از چیزهایی که در مدرسه یاد میگیرید، در این برجها به کار رفته است. مثلاً درس هندسه: معماران سلجوقی برای ساخت برج هشتضلعی، از زاویهها و اندازههای دقیق استفاده کردهاند، درست مثل وقتی که در کلاس ریاضی، زاویهٔ یک هشتضلعی را محاسبه میکنید. یا در درس علوم، وقتی دربارهٔ عایقهای حرارتی میخوانید، گنبد دوپوش این برجها یک نمونهٔ عالی از یک عایق طبیعی است.
همچنین، آجرچینیِ این برجها، شبیه به چیدن قطعات پازل یا خانهسازی با لگو است؛ هر آجر در جای خود قرار گرفته تا یک نقش هندسی زیبا پدید آید. وقتی به این برجها نگاه میکنیم، میتوانیم بفهمیم که معماران آن دوره، چقدر به ریاضیات، فیزیک و هنر مسلط بودهاند. پس این برجها، فقط یک بنای قدیمی نیستند، بلکه یک کتاب درسی سهبعدی از دانش و فرهنگ ایرانی-اسلامی هستند.
سه پرسش چالشی دربارهٔ برجهای خرقان
پاسخ: این دو برج در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و از نظر شکل ظاهری، شباهت زیادی به هم دارند؛ هر دو هشتضلعی، با گنبد دوپوش و آجرچینی زیبا. اما با دقت بیشتر، تفاوتهایی مانند تزیینات و کتیبهها را میتوان در آنها دید، درست مثل دو خواهر دوقلو که شبیه هم هستند، اما هرکدام ویژگیهای خاص خود را دارند.
پاسخ: گنبد دوپوش مانند یک قمقمهٔ آبگرم است که گرما را درون خود نگه میدارد. در تابستان، هوای بین دو پوسته، مانند یک عایق، از گرم شدن بیش از حد فضای داخلی جلوگیری میکند و در زمستان، از خروج گرما ممانعت مینماید. همچنین این طراحی، وزن گنبد را کمتر کرده و از ریزش آن در برابر زلزله جلوگیری میکرد.
پاسخ: این برجها نشان میدهند که برای خلق یک اثر ماندگار، به دانش (مانند ریاضیات و هندسه)، هنر (مانند آجرچینی و کتیبهنویسی) و دقت (مانند اندازهگیریهای دقیق) نیاز است. آنها به ما میآموزند که اگر در درسهای خود دقت کنیم و کارها را با برنامهریزی انجام دهیم، میتوانیم آثاری بسازیم که قرنها بعد، دیگران از آنها بیاموزند.
