گسترش زبان و ادب فارسی در دوره غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان
سه دورهٔ مهم برای گسترش فارسی
دورهٔ نخست غزنویان (۹۷۷ تا ۱۱۸۶ میلادی): غزنویان که از ترکتباران بودند، برای نشان دادن قدرت و شکوه خود، زبان فارسی را زبان رسمی دربار انتخاب کردند. شاعرانی مانند فردوسی و عنصری در این دوره، شاهنامه و قصیدههای بلندی سرودند. فردوسی با شاهنامه، نه تنها زبان فارسی را غنی کرد، بلکه هویت ایرانی را زنده نگه داشت. در این دوره، فارسی از مرزهای ایران فراتر رفت و به هندوستان راه یافت.
دورهٔ دوم سلجوقیان (۱۰۳۷ تا ۱۱۹۴ میلادی): سلجوقیان نیز مانند غزنویان، فارسی را زبان ادبیات و دیوان سالاری قرار دادند. در این دوره، نظامالملک وزیر معروف، کتاب «سیاستنامه» را به فارسی نوشت. همچنین شاعرانی مثل خاقانی و سنایی با سرودن اشعار عرفانی و حکمی، فارسی را به زبانی برای بیان مفاهیم عمیق تبدیل کردند. مدارس و کتابخانههای زیادی در این دوره ساخته شد که محل تدریس و نگارش متون فارسی بود.
دورهٔ سوم خوارزمشاهیان (۱۰۷۷ تا ۱۲۳۱ میلادی): خوارزمشاهیان در کنار زبان عربی، به فارسی توجه ویژهای داشتند. در این دوره، دانشمندانی مانند زکریای رازی و ابنسینا که آثارشان به عربی بود، اما بسیاری از نوشتههای علمی و پزشکی به فارسی ترجمه شد. همچنین شاعرانی چون نظامی گنجوی با سرودن خمسه (پنج گنج) که شامل داستانهای عاشقانه و اخلاقی است، فارسی را به اوج زیبایی رساندند. در این زمان، فارسی به زبان رایج در منطقهٔ ماوراءالنهر و حتی بخشهایی از روسیهٔ امروزی تبدیل شده بود.
| دوره | شاعران و نویسندگان برجسته | کتابهای مهم | تأثیر بر سرزمینهای دیگر |
|---|---|---|---|
| غزنویان | فردوسی، عنصری، منوچهری | شاهنامه، دیوان عنصری | ورود فارسی به هندوستان |
| سلجوقیان | خاقانی، سنایی، نظامالملک | سیاستنامه، حدیقه الحقیقه | گسترش به عراق و شام |
| خوارزمشاهیان | نظامی گنجوی، عطار نیشابوری | خمسه، منطق الطیر | نفوذ به آسیای میانه و قفقاز |
فارسی در زندگی روزمرهٔ دانشآموزان
شاید برایتان جالب باشد که بدانید بسیاری از کلماتی که امروز در کلاس درس یا دفتر مشق خود استفاده میکنید، ریشه در همان دورههای تاریخی دارند. مثلاً وقتی معلم از شما میخواهد که «انشا» بنویسید، این کلمه از زبان فارسی دورهٔ سلجوقی آمده است. یا وقتی در کتاب فارسی خود داستان «خسرو و شیرین» را میخوانید، این داستان از آثار نظامی گنجوی در دورهٔ خوارزمشاهی است. حتی واژههایی مثل «دفتر»، «قلم» و «کتاب» که هر روز به کار میبرید، در همان دورهها رواج پیدا کردند.
فرض کنید امروز در زنگ تفریح، دوستتان از شما میپرسد: «داستان فردا را خواندی؟» و شما پاسخ میدهید: «بله، داستان رستم و سهراب را خواندم.» این داستان، بخشی از شاهنامهٔ فردوسی است که در دورهٔ غزنویان سروده شده. پس هر بار که از اشعار یا داستانهای فارسی استفاده میکنید، در واقع با همان فرهنگی ارتباط دارید که در آن دورهها شکل گرفته است.
پرسش و پاسخهای چالشی
پاسخ: ترکتباران برای ادارهٔ سرزمینهای وسیع خود، به زبانی نیاز داشتند که هم مردم عادی و هم دانشمندان آن را بفهمند. فارسی، زبانی بود با پیشینهٔ فرهنگی غنی و ادبیات پربار. همچنین فارسی، زبان دیوانسالاری و دانش در ایران بود و ترکتباران با انتخاب فارسی، نشان دادند که ادامهدهندهٔ تمدن ایرانی هستند.
پاسخ: خیر، فارسی فقط زبان شعر نبود. در آن دوره، بسیاری از کتابهای علمی، تاریخی و پزشکی به فارسی نوشته یا ترجمه شدند. مثلاً کتاب «قانون» ابنسینا که یک کتاب پزشکی است، به فارسی ترجمه شد و دانشجویان از آن استفاده میکردند. همچنین فرمانهای دولتی، نامههای رسمی و حتی سنگنوشتهها به فارسی نوشته میشد.
پاسخ: سه عامل مهم داشت: نخست، مهاجرت شاعران و دانشمندان ایرانی به هند و آسیای میانه که فارسی را با خود بردند. دوم، تأسیس مدارس و کتابخانههایی که در آنها فارسی تدریس میشد. سوم، جذابیت ادبیات فارسی؛ داستانها و اشعار فارسی آنقدر زیبا بودند که مردم سایر سرزمینها هم دوست داشتند آنها را بخوانند و یاد بگیرند.
