حدیث؛ سخنان پیامبر و اهل بیت
حدیث چیست و به چند دسته تقسیم میشود؟
حدیث در لغت به معنای «سخن نو» و «خبر» است، اما در اصطلاح دینی به همهٔ سخنان، رفتارها و تأییدهای پیامبر گرامی اسلام و امامان معصوم گفته میشود. از آنجا که قرآن کتابی کلی و جاودانه است، برای فهم جزئیات احکام و نیز اخلاق و آداب زندگی، به حدیث نیاز داریم. دانشمندان علوم اسلامی، احادیث را از نظر محتوا و سند به دستههای گوناگونی تقسیم کردهاند.
| نوع تقسیمبندی | نام دسته | توضیح ساده |
|---|---|---|
| از نظر محتوا | حدیث قدسی | سخنی که محتوای آن از خداست، ولی الفاظ از پیامبر است. |
| از نظر محتوا | حدیث نبوی | سخن، فعل یا تقریر خود پیامبر که مستقیماً از ایشان نقل شده است. |
| از نظر اعتبار | حدیث صحیح | حدیثی که راویان آن عادل و دقیق باشند و سند آن پیوسته باشد. |
| از نظر اعتبار | حدیث ضعیف | حدیثی که راویان آن مورد اعتماد نباشند یا سند آن قطعی نباشد. |
همچنین از نظر تعداد راویان، حدیث به «متواتر» (با راویان بسیار که همدست نمیشوند) و «آحاد» (با راویان معدود) تقسیم میشود. حدیث متواتر یقینآور است و انسان را به علم میرساند، اما حدیث آحاد بیشتر گمانآور است و باید با دقت بررسی شود.
حدیث در زندگی روزمرهٔ ما چه کاربردی دارد؟
شاید فکر کنید حدیث فقط مخصوص روحانیان و درسخواندههای دین است، اما در حقیقت بسیاری از کارهای سادهٔ روزانهٔ ما ریشه در احادیث دارد. برای نمونه، وقتی از خواب بیدار میشوید و پس از بیداری «الحمدلله» میگویید، این کار را از حدیثی یاد گرفتهاید که پیامبر میفرماید: «هرکس پس از بیداری از خواب، سپاس خدا را بگوید، در امان خواهد بود.» یا هنگام غذا خوردن، گفتن «بسمالله» و پس از آن «الحمدلله» از سفارشهای پیامبر است که در حدیث آمده است.
حدیث همچنین به ما میآموزد که با همکلاسیها و دوستان چگونه رفتار کنیم. امام علی میفرماید: «با مردم چنان رفتار کن که دوست داری با تو رفتار کنند.» این یک قانون طلایی اخلاقی است که در مدرسه، خانه و جامعه به کار میآید. یا وقتی ناراحت یا عصبانی میشوید، حدیثی از پیامبر داریم که میفرماید: «خشم را با سکوت و وضو گرفتن فرو بنشان.» پس با عمل به احادیث، هم خوشاخلاقتر میشویم و هم رضایت خدا را به دست میآوریم.
سه پرسش چالشی دربارهٔ حدیث
آیا همهٔ احادیثی که در کتابها نوشته شده، صددرصد درست و قابل اعتماد هستند؟
خیر. برخی احادیث ممکن است جعلی یا تحریفشده باشند. به همین دلیل، دانشمندان علم «رجال» و «درایه» سند و متن حدیث را بررسی میکنند تا احادیث صحیح را از ناصحیح جدا کنند. ما هم باید احادیث را از منابع معتبر و با نظارت استادان دین یاد بگیریم.
اگر حدیثی با قرآن مخالف باشد، تکلیف چیست؟
پیشوایان معصوم فرمودهاند هر حدیثی که با قرآن ناسازگار باشد، «موضوع» و ساختگی است و نباید به آن عمل کرد، چون قرآن معیار اصلی است و حدیث هرگز نمیتواند با قرآن تعارض داشته باشد. بنابراین اگر حدیثی دیدید که با آیهٔ قرآنی همخوانی نداشت، بدانید که آن حدیث اعتبار ندارد.
آیا فقط گفتار پیامبر حدیث است یا رفتار و تأیید ایشان هم حدیث محسوب میشود؟
بله. به رفتار عملی پیامبر «فعل» و به تأیید سکوتآمیز ایشان در برابر کاری که دیگران انجام میدادند، «تقریر» میگویند. هر سه نوع (قول، فعل و تقریر) برای ما حجت است و میتوانیم از آنها الگو بگیریم. مثلاً وقتی پیامبر در کنار یاران خود نماز میخواندند، دیگران از فعل ایشان یاد میگرفتند که چگونه نماز بخوانند.
نتیجهگیری حدیث، همچون چراغی است که مسیر زندگی را برای ما روشن میکند. با آموختن احادیث صحیح و به کار بستن آنها در رفتار روزانه، میتوانیم به انسانهای بهتری تبدیل شویم. از سلام کردن به دیگران گرفته تا راستگویی و کمک به همکلاسی، همه در سایهٔ سخنان پیامبر و اهل بیت معنا و ارزش مییابند. پس بیایید از امروز، هر روز یک حدیث ساده را بخوانیم و در زندگی خود پیاده کنیم؛ زیرا که عمل به حدیث، محبت اهل بیت را در دل ما افزایش میدهد و ما را به خدا نزدیکتر میکند.
