عضدالدوله؛ فرمانروای آبادگر و دانشپرور آل بویه
سه ویژگی برجستهٔ عضدالدوله در نگاه نخست
عضدالدوله در روزگاری میزیست که بسیاری از سرزمینهای اسلامی دچار جنگ و ناآرامی بود. با این حال، او توانست با هوش سیاسی و لشکرکشیهای هوشمندانه، قلمرویی از کرمان تا عراق را زیر فرمان خود درآورد. اما آنچه نام او را در تاریخ ماندگار کرده، تنها پیروزیهای نظامی نیست؛ بلکه نگاه ویژهاش به آبادانی و دانش است. او بر این باور بود که یک کشور نیرومند، به شهرهای آباد، راههای امن، درمانگاههای کارآمد و مردمانی دانا نیاز دارد. به همین دلیل، بودجهٔ زیادی را به ساخت پلها، کاروانسراها، بیمارستانها و کتابخانهها اختصاص داد. همچنین دانشمندانی را که در ریاضیات، پزشکی، نجوم و ادبیات سرآمد بودند، به پایتخت خود دعوت میکرد و از آنان پشتیبانی مالی مینمود.
| زمینهٔ فعالیت | نمونهٔ کارها | نتیجه برای مردم |
|---|---|---|
| عمران و شهرسازی | ساخت پلها، تعمیر جادهها، احداث کاروانسراها | سفرهای امن و آسان، رونق دادوستد |
| بیمارستانسازی | بیمارستان عضدی در بغداد با امکانات پیشرفته | درمان رایگان بیماران، آموزش پزشکان جوان |
| حمایت از دانش و فرهنگ | دعوت از دانشمندان، کتابخانهسازی، ترجمهٔ کتابها | پیشرفت پزشکی و نجوم، رشد شعر و ادب |
اگر عضدالدوله امروز بود، چه میکرد؟
فرض کنید عضدالدوله در شهر شما زندگی میکرد. او احتمالاً برای مدرسهتان زمینهای ورزشی مناسب میساخت، کتابخانهای بزرگ با کتابهای علمی و داستانی راهاندازی میکرد و حتی برای دانشآموزانی که در درس ریاضی یا علوم مشکل دارند، کلاسهای تقویتی رایگان ترتیب میداد. درست مانند همان بیمارستان عضدی که در آن، پزشکان برجسته نه تنها به درمان بیماران میپرداختند، بلکه به پزشکان تازهکار نیز آموزش میدادند. او همچنین شاید مسابقات علمی و جشنوارههای اختراعات را در مدرسهها برگزار میکرد تا استعدادهای جوان کشف شوند. به عبارت دیگر، عضدالدوله الگوی یک مدیر دلسوز است که نیازهای اساسی مردم را میبیند و برای رفع آنها برنامهٔ منظمی دارد، درست مانند مدیر مدرسهای که برای بهبود کیفیت آموزش، وقت و هزینه میگذارد.
پرسشهایی برای دقیقتر دیدن
پرسش: آیا عضدالدوله فقط به شهرهای بزرگ میپرداخت؟
پاسخ: خیر. او به روستاها و راههای میان شهری نیز توجه داشت. برای نمونه، دستور میداد چشمهها و قناتها را لایروبی کنند تا آب کشاورزی به مزارع برسد. همچنین کاروانسراهایی در مسیرهای دورافتاده میساخت تا مسافران و بازرگانان سرپناهی امن داشته باشند.
پرسش: چرا بیمارستان عضدی این قدر معروف شد؟
پاسخ: این بیمارستان افزون بر بخشهای درمانی، داروخانهٔ ویژهای داشت و پزشکان آن در کنار درمان، به پژوهش نیز میپرداختند. بیماران بر اساس نوع بیماری در بخشهای جداگانه بستری میشدند و پزشکان هر روز بالین آنان میرفتند. همچنین هزینهٔ درمان برای همه رایگان بود و این در آن روزگار بسیار نادر به شمار میرفت.
پرسش: آیا عضدالدوله با دانشمندانی که با او همعقیده نبودند، بدرفتاری میکرد؟
پاسخ: گزارشهای تاریخی نشان میدهد که او بیشتر دانشمندان را صرفنظر از مذهب و گرایش فکریشان میپذیرفت و به آنان احترام میگذاشت. او حتی شاعری را که شعرش را در نقد سیاستهای او سروده بود، بخشید و به او جایزه داد. این بزرگمنشی، نشانهٔ شخصیت فراتر از تعصبات رایج آن زمان است.
آنچه از عضدالدوله میتوان آموخت: عضدالدوله به ما میآموزد که قدرت واقعی در گرو جنگآوری نیست، بلکه در آبادانی، دانشپروری و خدمت به مردم است. او ثابت کرد که یک فرمانروا میتواند همزمان هم پهلوانی دلیر باشد و هم دانشمندی دانشدوست. برای ما دانشآموزان، او الهامبخش این است که در کنار تلاش برای موفقیت شخصی، به فکر آبادانی محیط پیرامون و یاری دیگران نیز باشیم. چه بسا یک ایدهٔ کوچک، مانند راهاندازی یک کتابخانهٔ کلاسی یا کمک به دوستی که درسی را دشوار مییابد، بتواند در مقیاسی کوچک، همان روحیهٔ عضدالدوله را زنده کند.
