فرهنگ شیعه در ایران؛ از علویان تا آل بویه
باورهای شیعی و گسترش آن در دو دورهٔ تاریخی
در سدههای چهارم و پنجم هجری، دو خاندان ایرانی یعنی علویان در منطقهٔ طبرستان (مازندران امروزی) و آل بویه در فارس و بغداد، نقش بسیار مهمی در ترویج فرهنگ شیعه ایفا کردند. علویان که از نوادگان امام حسن و امام حسین بودند، با تأکید بر امامت و جانشینی حضرت علی، مردم را با مفاهیم عمیق شیعی آشنا کردند. از سوی دیگر، آل بویه که فرمانروایانی نیرومند بودند، با برپایی مراسم عمومی مانند عاشورا و غدیر خم، به فرهنگ شیعه رنگ و بوی مردمی بخشیدند. این دو سلسله، اگرچه از نظر جغرافیایی با هم فاصله داشتند، اما در اعتلای معارف شیعی همهدف بودند.
| ویژگی | علویان طبرستان | آل بویه |
|---|---|---|
| محدودهٔ حکومت | طبرستان، گرگان و دیلم | فارس، عراق و بغداد |
| اقدام شاخص | تشکیل حکومتی بر پایهٔ امامت | رسمی کردن عزاداری و جشنهای مذهبی |
| تأثیر بر فرهنگ | گسترش باور به امامت در میان قبایل | مردمی شدن آیینهایی مانند عاشورا |
آیینهای مذهبی در زندگی روزمرهٔ مردم
بسیاری از آیینهایی که امروز در ماه محرم یا عید غدیر در مدارس و محلهها میبینیم، ریشه در همان دوره دارد. برای نمونه، وقتی در کوچه و خیابان، پرچمهای سیاه یا سبز را میبینیم، این سنت از همان زمانها میان مردم رایج شد. همچنین برگزاری مجلس روضه و ذکر مصیبت اهل بیت، توسط آل بویه به صورت رسمی تشویق میشد. دانشآموزان امروزی وقتی در مراسم مدرسه، شعرهایی در وصف حضرت علی میخوانند یا در شبهای جمعه دعای کمیل زمزمه میکنند، در حقیقت ادامهدهندهٔ همان فرهنگی هستند که در دوران علویان و آل بویه، به تدریج در جان و دل ایرانیان نشست.
پرسشهای چالشی دربارهٔ فرهنگ شیعه
پاسخ: یکی از دلایل اصلی این بود که مفاهیم شیعی مانند عدالت، مبارزه با ظلم و اهمیت دادن به علم و دانش، با ویژگیهای اخلاقی ایرانیان هماهنگی داشت. همچنین علویان و آل بویه با زبان و فرهنگ مردم آشنا بودند و پیام خود را به سادهترین شکل منتقل میکردند.
پاسخ: خود واقعهٔ عاشورا از صدر اسلام وجود داشت، اما آل بویه بودند که با برپایی دستههای عزاداری و تعطیلی بازارها در روز عاشورا، این مراسم را به یک آیین عمومی و همگانی تبدیل کردند. به عبارت دیگر، آنها این باور را از خانهها به خیابانها آوردند.
پاسخ: علویان بیشتر بر روی آموزش و تربیت شاگردان و نوشتن کتابهای دینی تمرکز داشتند، در حالی که آل بویه قدرت سیاسی خود را به کار گرفتند تا تشیع را به عنوان یک فرهنگ رسمی در جامعه تثبیت کنند. هر دو گروه مکمل یکدیگر بودند.
