برمکیان؛ وزیران توانمند و روزگار سرکوب آنان
برمکیان که بودند و چگونه به قدرت رسیدند؟
برمکیان خاندانی ایرانیتبار بودند که پیشینهٔ آنان به شهر بلخ در خراسان بزرگ میرسید. نیاکان آنان از بزرگان آیین بودایی بودند، اما پس از آشنایی با اسلام، به دین جدید گرویدند و به تدریج جایگاه خود را در جامعهٔ اسلامی پیدا کردند. آنان با دانش و مهارتهای مدیریتی که داشتند، توانستند نظر خلفای عباسی را به خود جلب کنند. در زمان خلافت منصور و مهدی، برخی از اعضای این خاندان وارد دستگاه خلافت شدند و به مناصب مهمی دست یافتند. اما اوج شکوه برمکیان در روزگار هارونالرشید بود که خالد برمکی و پس از او، پسرش یحیی و سپس فرزندان یحیی یعنی فضل و جعفر، وزیران توانمند خلافت شدند.
برای درک بهتر جایگاه برمکیان، نگاهی به مسئولیتهای آنان در دستگاه خلافت بیندازیم:
| نقش | شرح وظایف |
|---|---|
| وزارت | ادارهٔ امور مالی، دیوانها و لشکرکشیها، مشاوره به خلیفه در تصمیمگیریهای کلان |
| حکومت ولایات | فرمانداری و نظارت بر استانهای بزرگ مانند خراسان، جمعآوری مالیات و برقراری امنیت |
| تربیت شاهزادگان | آموزش و پرورش فرزندان خلیفه، از جمله امین و مأمون که بعدها خلیفه شدند |
برمکیان در زندگی روزمرهٔ ما
شاید بپرسید که برمکیان چه ربطی به زندگی امروزی ما دارند؟ برای پاسخ، به مدرسهٔ خودتان فکر کنید. فرض کنید مدیر مدرسه، معاون و تعدادی از معلمان توانمند، همه از یک خانواده باشند و با هماهنگی کامل، مدرسه را به بهترین شکل اداره کنند. برنامهٔ درسی منظم است، امتحانات بهموقع گرفته میشود و حتی کتابخانه و آزمایشگاه هم تجهیز است. این دقیقاً همان کاری بود که برمکیان در دستگاه خلافت انجام میدادند. آنان مانند یک تیم مدیریتی قوی، امور کشور را سامان میدادند و خلیفه میتوانست با خیال راحت به امور دیگر بپردازد. همچنین، برمکیان به دانش و فرهنگ اهمیت زیادی میدادند و دانشمندان را حمایت میکردند؛ درست مانند معلمی که دانشآموزان باهوش را تشویق میکند تا بیشتر بیاموزند.
پرسشهایی دربارهٔ برمکیان
پاسخ: دلایل گوناگونی برای این رویداد ذکر شده است. برخی مورخان میگویند که جعفر برمکی با خواهر هارون رابطهای پنهانی داشت و خلیفه از این موضوع بسیار خشمگین شد. برخی دیگر معتقدند که قدرت بیحد و حصر برمکیان، هارون را نگران کرده بود و او میترسید که این خاندان روزی خلافت را از او بگیرند. به هر حال، در سال ۱۸۶ هجری، هارون دستور دستگیری و اعدام جعفر را صادر کرد و سایر اعضای خاندان نیز زندانی یا اموالشان مصادره شد.
پاسخ: بله، بسیاری از تاریخنویسان بر این باورند که با حذف برمکیان، دستگاه خلافت کارگزاران توانمند خود را از دست داد. پس از آن، ضعفهایی در مدیریت و عدالت پدید آمد که به تدریج به ناآرامیهایی در ولایتها انجامید. درست مانند تیمی ورزشی که کاپیتان و مربی خود را از دست بدهد و نتواند هماهنگی پیشین را حفظ کند.
پاسخ: نه، خاندانهای ایرانی دیگری مانند سهلآباد و طاهر نیز در دستگاه خلافت عباسی نقش داشتند، اما هیچیک به قدرت و نفوذ برمکیان نرسیدند. برمکیان نمونهٔ برجستهای از ایرانیانی بودند که با لیاقت خود، در بالاترین سطح حکومت اسلامی درخشیدند و سپس به دلیل رقابتهای سیاسی و خشم خلیفه، سقوط کردند.
