بغداد: شهری که منصور عباسی بنا کرد و مرکز خلافت عباسیان شد
چگونه بغداد پایتخت عباسیان شد؟
پس از روی کار آمدن عباسیان، منصور خلیفه به دنبال مکانی امن و مرکزی برای پایتخت جدید بود. او شهرهای پیشین مانند کوفه و هاشمیه را مناسب ندید، زیرا آنها برای حفظ امنیت و ارتباط با سرزمینهای خلافت جایگاه خوبی نداشتند. سرانجام در سال ۱۴۵ هجری، مکانی را در کنار دجله انتخاب کرد که هم از آب کافی برخوردار بود و هم در مسیر جادههای بزرگ تجاری قرار داشت.
منصور دستور داد تا نقشهٔ شهری مدور با سه دیوار تو در تو طراحی شود. در مرکز آن، کاخ خلیفه و مسجد جامع جای گرفت و اطراف آن را بازارها و خانههای مردم فرا گرفت. این شهر گرد، «مدینهالسلام» یا شهر صلح نامیده شد و بعدها به بغداد شهرت یافت. ساخت این شهر حدود چهار سال به درازا کشید و با کمک کارگران و معماران ماهر از سراسر ایران، شام و بینالنهرین انجام شد.
بغداد بهسرعت جایگزین شهرهای پیشین شد و همهٔ ادارات و دیوانهای خلافت به آنجا منتقل گردید. از این پس، بغداد به عنوان قلب تپندهٔ خلافت عباسی، مرکز فرماندهی لشکرها و محل تصمیمگیریهای بزرگ سیاسی شد.
بغداد در زندگی روزمرهٔ ما: شهری مثل مدرسهٔ بزرگ
اگر بخواهیم بغداد را با یک مثال ساده برای خودمان درک کنیم، میتوانیم آن را مانند یک مدرسهٔ بزرگ تصور کنیم که در آن کلاسهای مختلفی برای علوم گوناگون وجود دارد. همانطور که در مدرسه، هر کلاس به یک درس اختصاص دارد، در بغداد نیز هر محله و هر بازار به یک حرفه یا صنعت ویژه معروف بود؛ مثلاً محلهای برای کتابفروشان، محلهای برای زرگران و محلهای برای شاعران.
همچنین، بغداد مانند یک راهروی پر رفتوآمد بود که دانشآموزان (یعنی دانشمندان و بازرگانان) از گوشهوکنار دنیا برای یادگیری و دادوستد به آنجا میآمدند. اگر در مدرسه ما کتابهای درسی مهم هستند، در بغداد نیز کتابخانههای بزرگی مانند «بیتالحکمه» وجود داشت که دانشمندان در آن به ترجمه و نگارش کتاب میپرداختند. پس بغداد را میتوان یک شهر-مدرسه نامید که هر کس به فراخور توانایی خود از آن بهره میبرد.
| ویژگی | بغداد | کوفه (پیش از بغداد) |
|---|---|---|
| موقعیت جغرافیایی | کنار دجله، در مرکز مسیرهای تجاری | در بیابان، دور از راههای آبی مهم |
| نقشهٔ شهری | دایرهوار با سه دیوار و خیابانهای شعاعی | بینظم و فاقد برنامهٔ مدون |
| مرکزیت سیاسی | پایتخت رسمی و جایگاه دیوانسالاری | فقط یک شهر نظامی و موقت |
چالشهای مفهومی دربارهٔ شهر بغداد
پرسش ۱: چرا منصور بغداد را به شکل دایره ساخت؟
پاسخ: شکل دایره به خلیفه امکان میداد تا از بالای کاخ خود، همهٔ دروازهها و راههای ورودی شهر را زیر نظر داشته باشد. همچنین این طرح نمادی از مرکزیت خلافت بود و نشان میداد که خلیفه در قلب شهر جای دارد.
پرسش ۲: آیا بغداد پیش از عباسیان شهری بود یا کاملاً تازهساخت؟
پاسخ: پیش از ساخت بغداد، در آن مکان روستای کوچکی به نام «بغداد» وجود داشت، ولی شهر بزرگ و باشکوهی در کار نبود. منصور آن روستا را گسترش داد و شهری تازه با نقشهای نوین پدید آورد.
پرسش ۳: بغداد چه نقشی در پیشرفت علمی داشت؟
پاسخ: بغداد به دلیل وجود کتابخانهٔ بیتالحکمه و جذب دانشمندان از سرزمینهای گوناگون، به یک مرکز بزرگ علمی تبدیل شد. پزشکی، ریاضیات، نجوم و شیمی در این شهر رونق گرفت و کتابهای بسیاری به عربی ترجمه شد.
نکتهٔ پایانی: بغداد تنها یک شهر نبود، بلکه یک ایدهٔ بزرگ بود. منصور عباسی با ساخت این شهر، نشان داد که چگونه میتوان با برنامهریزی و استفاده از منابع طبیعی و انسانی، پایتختی پدید آورد که برای سدهها مرکز تمدن اسلامی باشد. امروز نیز بغداد به عنوان میراثی گرانبها، یادآور شکوه گذشتهٔ ایران و جهان اسلام است.
