فتح ایران؛ چگونه سپاه مسلمانان ایران را گامبهگام تصرف کرد؟
مرحلههای اصلی فتح ایران در دو دورهٔ خلافت
فتح ایران در دو مرحلهٔ جداگانه، اما پیوسته، انجام شد. هر مرحله با یک نبرد بزرگ همراه بود و نتیجهٔ آن، از هم پاشیدن قدرت سیاسی ایران باستان را در پی داشت.
| نبرد | سال (هجری قمری) | خلیفهٔ وقت | پیامد اصلی |
|---|---|---|---|
| قادسیه | ۱۳ | عمر | تصرف عراق و تیسفون (پایتخت) |
| نهاوند | ۲۱ | عمر | گشوده شدن راه فلات مرکزی ایران |
پس از نبرد قادسیه، دروازهٔ غربی ایران به روی سپاه مسلمانان گشوده شد و با پیروزی در نهاوند، حکومت ساسانیان برای همیشه فروپاشید. یزدگرد سوم، واپسین پادشاه ساسانی، ناچار به شرق گریخت.
نمونههایی از زندگی روزمره برای درک بهتر
فرض کنید در حال انتقال از یک کلاس به کلاس دیگر هستید. هر درگاهی که باز میشود، شما را به فضای جدیدی میبرد. فتح ایران هم مانند باز شدن پیاپی دروازهها بود. پس از پیروزی در قادسیه، دروازهٔ عراق باز شد؛ آنگاه با پیروزی در نهاوند، دروازهٔ مرکز ایران گشوده گشت. همچنان که برای رسیدن به دفتر مدیر مدرسه باید از چند راهرو عبور کنید، سپاه مسلمانان نیز برای دستیابی به تمام ایران، ناچار بود هر شهر و ولایت را جداگانه فتح کند. برخی شهرها مانند ری و اصفهان بدون جنگِ سنگین تسلیم شدند و برخی دیگر مانند همدان و کرمانشاه، مقاومت بیشتری نشان دادند.
سه پرسش چالشی با پاسخ ساده
پاسخ: بسیاری از مردم از سنگینی مالیاتهای ساسانی خسته شده بودند و رفتار سپاه مسلمانان را عادلانهتر میدانستند. در بعضی جاها نیز والیان محلی ترجیح دادند با مسلمانان صلح کنند تا جان مردم و شهر حفظ شود.
پاسخ: خیر. فتح ایران نزدیک به یک دهه (از سال ۱۳ تا ۲۳ هجری) طول کشید و در زمان خلیفهٔ سوم، عثمان، نیز ادامه یافت؛ ولی بخش عمدهٔ آن در روزگار عمر انجام شد.
پاسخ: بسیاری از ایرانیان که مسلمان شده بودند، در لشکر اسلام شرکت داشتند. همچنین برخی از روستاییان و کشاورزان، آذوقه و راهنماییِ لازم را در اختیار سپاه میگذاشتند. بهعبارتی، فتح ایران فقط کار سپاه عرب نبود، بلکه ایرانیانِ مسلمان نیز در آن نقش داشتند.
