وابستگی به نفت؛ وقتی تمام تخممرغها در یک سبد است
نفت؛ دوست یا دشمن اقتصاد؟
نفت یک منبع ارزشمند و حیاتی است، اما وقتی درآمد یک کشور بیش از اندازه به فروش آن وابسته باشد، مانند این میماند که یک خانواده تمام پسانداز خود را روی یک سرمایهگذاری خاص بگذارد. در ایران، بخش بزرگی از بودجهٔ سالانه از محل صادرات نفت تأمین میشود. این یعنی اگر به هر دلیلی فروش نفت کم شود یا قیمت آن پایین بیاید، بسیاری از برنامههای عمرانی، حقوق کارمندان، یارانهها و حتی بودجهٔ مدرسهها و بیمارستانها با مشکل روبرو میشوند.
این وابستگی، اقتصاد را به جای اینکه روی مهارتها، کشاورزی، صنعت و گردشگری متمرکز کند، همهچیز را به یک کالای خام گره میزند. به عبارت سادهتر، وقتی کشور فقط نفت میفروشد، دیگر فرصت نمیکند که تولیدات داخلی خود را تقویت کند و در نتیجه، هر روز بیشتر به واردات وابسته میشود.
این وابستگی در زندگی روزمره چه شکلی است؟
فرض کنید پدر یا مادر شما یک مغازهٔ لوازمتحریر دارند و بیشتر درآمدشان از فروش فقط خودکار است. یک روز قیمت خودکار در بازار جهانی نصف میشود یا کارخانهٔ تولیدکنندهٔ خودکار تحریم میشود و نمیتواند جنس به مغازه برساند. در این شرایط، درآمد خانواده به شدت کم میشود و ممکن است نتوانند هزینهٔ شهریهٔ کلاس زبان یا خرید کتاب مورد علاقهتان را تأمین کنند. اقتصاد ایران هم دقیقاً چنین وضعیتی دارد؛ اما به جای خودکار، نفت است.
وقتی قیمت نفت بالا میرود، دولت پول بیشتری دارد و میتواند پروژههای بزرگ راهاندازی کند، اما همین که قیمت نفت سقوط میکند، بودجهٔ کشور با کسری شدید روبرو میشود. این نوسانها مانند تابخوردن یک چرخوفلک است که روی مسافرانش یعنی همهٔ ما اثر میگذارد. مثلاً تورم افزایش پیدا میکند، قیمت اجناس گران میشود و قدرت خرید خانوادهها کم میشود.
| اقتصاد وابسته به نفت | اقتصاد متنوع (غیرنفتی) |
|---|---|
| با کاهش قیمت نفت، همهٔ بخشها دچار بحران میشوند. | اگر یک بخش دچار مشکل شود، بخشهای دیگر مثل کشاورزی یا صنعت، چرخ اقتصاد را میچرخانند. |
| تحریم نفتی، کل درآمد کشور را هدف میگیرد. | تحریم یک کالا، اقتصاد را از کار نمیاندازد، چون منابع درآمدی متعدد است. |
| بودجهٔ کشور هر سال با حدس قیمت نفت بسته میشود و همیشه با خطا روبروست. | بودجه بر اساس مالیات، تولید و خدمات پایدار است و پیشبینیپذیرتر عمل میکند. |
سه پرسش چالشی دربارهٔ وابستگی به نفت
پرسش ۱: چرا کشورهای نفتخیز اغلب ثروتمند نیستند؟
پاسخ: چون ثروت نفت، گاهی باعث میشود که دولتها به فکر سرمایهگذاری روی آموزش، کارخانهها و فناوری نباشند. در نتیجه، وقتی نفت تمام شود یا قیمت آن پایین بیاید، کشور با فقر و بیکاری گسترده روبرو میشود. این پدیده را در اقتصاد «بیماری هلندی» مینامند، ولی به زبان ساده یعنی نفت، غیرنفتیها را بیمار میکند!
پرسش ۲: تحریم نفتی چه تأثیری روی زندگی یک نوجوان دارد؟
پاسخ: وقتی نفت فروش نمیرود، درآمد دولت کم میشود و برای جبران کسری بودجه، مجبور به چاپ پول یا گرفتن وام میشود. این کار باعث افزایش نرخ تورم میشود؛ یعنی با همان پول قبلی، میتوانید خیلی کمتر از قبل خوراکی، کتاب یا پوشاک بخرید. همچنین ممکن است بودجهٔ مدرسهها، کتابخانهها و زمینهای ورزشی کاهش پیدا کند.
پرسش ۳: آیا راهی برای رهایی از این وابستگی وجود دارد؟
پاسخ: بله، بهترین راه این است که اقتصاد را به جای اتکا به نفت، بر روی تولیدات کشاورزی، صنایع کوچک و بزرگ، گردشگری، فناوری اطلاعات و صادرات کالاهای غیرنفتی متمرکز کنیم. این کار مثل این است که به جای یک خودکار، چندین قلم مختلف در مغازه داشته باشیم تا اگر یکی از آنها فروش نرفت، بقیه بتوانند درآمد خانواده را حفظ کنند. تجربهٔ کشورهایی مثل مالزی و امارات نشان داده است که با برنامهریزی میتوان از این وابستگی عبور کرد.
به عبارت دیگر...
وابستگی به نفت، اقتصاد ایران را مانند یک قایق کوچک در اقیانوسی پرتلاطم کرده است که هر موج تحریم، جنگ یا نوسان قیمت، آن را به خطر میاندازد. برای نجات از این وضعیت، باید سبد درآمدی کشور را متنوع کنیم و به جای فروش مواد خام، روی مغزها، مهارتها و تولیدات داخلی سرمایهگذاری کنیم. این کار نه تنها ایران را در برابر تهدیدهای خارجی مقاومتر میکند، بلکه باعث میشود نوجوانان امروز، در آینده شغلهای بهتر و پایدارتری داشته باشند و کشور به جای تکیه بر یک منبع تمامشدنی، روی توانایی بیپایان انسانهایش حساب باز کند.
