شهر یزد: شهری در دل کویر
یزد چگونه شهری است؟
یزد در مرکز ایران قرار گرفته و از شمال و جنوب به کوههای خشک و بیابانهای شنی محدود میشود. گرمای تابستان در یزد گاهی به بالای ۴۰ درجهٔ سانتیگراد میرسد، در حالی که بارندگی در تمام سال کمتر از ۶۰ میلیمتر است. برای مقایسه، بارندگی در شهرهای شمالی ایران مانند رشت بیش از ۱۰۰۰ میلیمتر در سال است. با این همه، یزد یکی از زیباترین شهرهای تاریخی ایران به شمار میرود و خیابانهای آن با خانههای خشتی و بادگیرهای بلند، چهرهای خاص به شهر داده است.
یکی از جالبترین ویژگیهای یزد، تفاوت دمای شب و روز است. در تابستان، روزها بسیار سوزان است، اما شبها هوا تا حدودی خنک میشود. مردم یزد از این اختلاف دما استفاده میکنند و در شب، پنجرهها را باز میگذارند تا هوای خنک وارد خانه شود و دیوارهای کلفت خانه، این خنکی را تا روز بعد نگه دارند.
| ویژگی | یزد | رشت (شمال) | تهران |
|---|---|---|---|
| میانگین دمای تابستان | ۴۰ درجه | ۲۵ درجه | ۳۵ درجه |
| بارندگی سالانه | کمتر از ۶۰ میلیمتر | بیش از ۱۰۰۰ میلیمتر | حدود ۲۵۰ میلیمتر |
| نوع پوشش گیاهی | بوتههای کویری و درختان خرما | جنگلهای انبوه و شالیزار | درختان سرو و کاج |
زندگی روزمره در گرمای یزد
شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در روزهای گرم تابستان، نوشیدن یک لیوان آب خنک یا رفتن به زیر کولر، حس خوبی به شما بدهد. در یزد، مردم راههای هوشمندانهای برای خنک کردن خانههای خود پیدا کردهاند. یکی از این راهها، بادگیر است. بادگیرها برجهای بلندی هستند که هوای گرم را از بالا میگیرند و پس از عبور از روی حوضچههای آب در زیرزمین، هوای خنک را به اتاقها میفرستند. این کار مثل یک کولر طبیعی عمل میکند.
راه دیگر، قنات است. قنات تونلی زیرزمینی است که آب را از دور دست، از زیر زمین به شهر میآورد. به این ترتیب، آب در مسیر طولانی خود خنک میماند و مردم میتوانند از آن برای آشامیدن و آبیاری درختان استفاده کنند. در یزد، بسیاری از خانههای قدیمی حیاطی دارند که در وسط آن یک حوض کوچک قرار دارد. آب این حوض از قنات تأمین میشود و هوای اطراف را خنکتر میکند.
همانطور که در مدرسه هنگام زنگ تفریح، زیر سایهٔ درخت میایستید تا از آفتاب در امان باشید، مردم یزد نیز خیابانها را باریک و سایهدار ساختهاند. دیوارهای بلند خانهها، کوچهها را خنک نگه میدارد و مانع از تابش مستقیم آفتاب به پیادهروها میشود.
پرسشهای چالشی دربارهٔ یزد
چرا با وجود گرمای شدید، مردم یزد از کولرهای آبی استفاده نمیکنند؟
زیرا در یزد آب بسیار کمیاب است و کولرهای آبی مقدار زیادی آب مصرف میکنند. به جای آن، از بادگیرها و کولرهای گازی استفاده میشود که آب کمتری نیاز دارند. همچنین، مردم سعی میکنند با سایهاندازی و عایقبندی خانهها، نیاز به وسایل خنککننده را کاهش دهند.
آیا در یزد هم درخت و فضای سبز وجود دارد؟
بله، اما درختان یزد با شرایط کویر سازگار شدهاند. مثلاً درخت «کهور» و «خرما» در این منطقه رشد میکنند. ریشهٔ این درختان بسیار عمیق است و میتوانند از آبهای زیرزمینی استفاده کنند. مردم یزد با حفر قنات و آبیاری قطرهای، فضای سبز کوچکی در حیاط خانهها و پارکها ایجاد کردهاند.
چرا خانههای قدیمی یزد دیوارهای خیلی کلفتی دارند؟
دیوارهای کلفت از جنس خشت و گل، مانند یک عایق حرارتی عمل میکنند. در روز، گرما را دیر به خود جذب میکنند و شب هنگام، هوای خنک را درون خانه نگه میدارند. این کار باعث میشود که داخل خانه در گرمترین ساعات روز نیز نسبتاً خنک بماند.
یزد به ما نشان میدهد که انسان میتواند با هوش و خلاقیت خود، حتی در سختترین شرایط آبوهوایی نیز زندگی خوبی داشته باشد. استفاده از بادگیرها، قناتها، دیوارهای کلفت و کوچههای سایهدار، همه نشان از تجربهٔ ارزشمند مردم کویر در هماهنگی با طبیعت دارد. وقتی به یزد سفر میکنید، میبینید که چگونه گرما نه یک مانع، بلکه بخشی از فرهنگ و معماری این شهر شده است. پس اگر روزی هوا خیلی گرم شد، به یاد یزد و راههای جالب مردمش برای خنک ماندن بیفتید.