تغییرات دما: کم و زیاد شدن هوا در زمانهای گوناگون
دو دلیل اصلی برای تغییر دمای هوا
دمای هوا هیچوقت یکسان نمیماند. دو عامل بسیار مهم در این تغییر نقش دارند:
نخست نور خورشید: خورشید منبع اصلی انرژی گرمایی زمین است. وقتی آفتاب مستقیمتر میتابد، زمین گرمتر میشود و دمای هوا بالا میرود. صبح که خورشید تازه طلوع میکند، پرتوهای آن موربترند و گرمای کمتری به زمین میرسانند؛ به همین دلیل صبحها هوا خنکتر است. اما در ظهر که خورشید بالای سر است، پرتوهای آن عمودیتر میتابند و هوا گرم میشود.
دوم پوشش ابر و باد: ابرها مانند سقفی مانع از رسیدن نور خورشید به زمین میشوند. روزهای ابری معمولاً خنکتر از روزهای آفتابی هستند. همچنین باد با جابهجا کردن هوا، گرما را از جایی به جای دیگر میبرد و باعث میشود دمای یک منطقه ناگهان کم یا زیاد شود. مثلاً وقتی باد از طرف کوهستان میوزد، هوای سرد را به دشت میآورد و دما را پایین میآورد.
تغییر دما در زندگی روزمره
شاید شما هم متوجه شدهاید که لباسهایتان را با توجه به گرمی و سردی هوا انتخاب میکنید. در یک روز بهاری، هوا صبح خنک است، پس ژاکت میپوشید. اما وقتی ظهر میشود و آفتاب تند میتابد، ژاکت را درمیآورید. این یعنی دمای هوا در طول یک روز چندین بار کم و زیاد میشود.
تغییرات دما فقط مربوط به شبانهروز نیست. در طول سال نیز چهار فصل را تجربه میکنیم. در تابستان، روزها بلندتر و پرتوهای خورشید عمودیتر است، پس هوا گرمتر است. در زمستان، روزها کوتاهتر و خورشید موربتر میتابد، پس هوا سردتر میشود. این کم و زیاد شدن دما روی پوشش ما، نوع غذای مصرفی و حتی فعالیتهای روزانهمان اثر میگذارد.
| بازهٔ زمانی | وضعیت دما | نمونهٔ روزمره |
|---|---|---|
| صبح زود | خنک و ملایم | موقع رفتن به مدرسه، هوا خنک است و کتک میپوشیم. |
| ظهر | گرم و سوزان | هنگام زنگ تفریح، آفتاب تند است و بچهها زیر سایه میایستند. |
| شب | سرد تا خیلی سرد | موقع تماشای تلویزیون، پتو میپیچیم یا بخاری را روشن میکنیم. |
پرسش و پاسخهای چالشی دربارهٔ دما
پرسش: چرا در یک روز ابری، هوا خنکتر از روز آفتابی است، اما شبهای ابری گرمتر از شبهای صاف است؟
پاسخ: در روز، ابرها مانع از رسیدن نور خورشید به زمین میشوند، پس هوا خنکتر میماند. اما در شب، ابرها مانند یک پوشش، گرمای ذخیرهشده در زمین را راهی فضا نمیکنند و مانع از سرد شدن سریع هوا میشوند. به همین دلیل شبهای ابری گرمتر از شبهای صاف هستند.
پرسش: چرا با اینکه در زمستان خورشید میتابد، باز هم هوا سرد است؟
پاسخ: در زمستان، خورشید کوتاهتر از آسمان میگذرد و پرتوهای آن موربتر به زمین میرسند. پرتوهای مورب، گرمای کمتری به هر جای زمین میدهند. همچنین روزها کوتاهترند، بنابراین زمین زمان کمتری برای گرم شدن دارد و هوا سرد میماند.
پرسش: آیا در بیابانها هم دما به همین شکل کم و زیاد میشود؟
پاسخ: بله، اما تغییرات در بیابان بسیار شدیدتر است. چون در بیابان، ابر و رطوبت کم است، زمین در روز سریع گرم میشود و دمای هوا بسیار بالا میرود. اما در شب، زمین سریع گرمای خود را از دست میدهد و هوا به سرعت سرد میشود. به همین دلیل شبهای بیابان بسیار سرد است.
آنچه آموختیم: دمای هوا هیچوقت ثابت نیست. این دما به خورشید، ابرها، باد و فصلها بستگی دارد. صبح خنک، ظهر گرم و شب سرد، نمونهای از تغییرات روزانه است. تابستان گرم و زمستان سرد هم نشانهٔ تغییرات فصلی هستند. با شناخت این کم و زیاد شدنها، میتوانیم لباس مناسب بپوشیم، برنامهٔ روزانهمان را تنظیم کنیم و حتی پیشبینی کنیم که هوا در ساعات آینده چگونه خواهد بود. پس هر بار که هوا گرم یا سرد شد، به یاد بیاوریم که زمین و خورشید با هم این نمایش زیبا را اجرا میکنند.