آریاییها و مهاجرت آنان
آریاییها که بودند و چرا کوچ کردند؟
آریاییها در اصل مردمانی دامدار و کوچنشین بودند که در دشتهای سردسیر شمال زندگی میکردند. آنها مانند خانوادههایی که هر سال برای چراندن دامهای خود از یک مرتع به مرتع دیگر میروند، همیشه در حال جابهجایی بودند. اما حدود سه هزار و پانصد سال پیش، به دلیل سرد شدن هوا و کم شدن علفها، گروههای بزرگتری از آنها تصمیم گرفتند به جاهای گرمتر و پرآبتر بروند. این جابهجایی بزرگ، «مهاجرت آریاییها» نامیده میشود.
آنها از راههای کوهستانی و گذرگاههای باریک، به آرامی وارد فلات ایران شدند. فلات ایران سرزمینی بود با کوههای بلند، دشتهای وسیع و آبوهوای گوناگون. آریاییها وقتی به این سرزمین رسیدند، با مردمان دیگری که پیش از آنها آنجا زندگی میکردند، همنشین شدند و کمککم فرهنگ و زبان خود را با آنها درآمیختند.
سه گروه بزرگ: مادها، پارسها و پارتها
آریاییها پس از ورود به فلات ایران، به تدریج به گروههای مختلفی تقسیم شدند. سه گروه از آنها بیشتر از همه شناخته شدهاند: مادها، پارسها و پارتها. هرکدام از این گروهها در منطقهای ساکن شدند و ویژگیهای خاص خود را داشتند. در جدول زیر میتوانید تفاوتهای اصلی آنها را ببینید.
| نام گروه | منطقهٔ سکونت | نکتهٔ مهم دربارهٔ آنها |
|---|---|---|
| مادها | شمال غرب (ناحیهٔ همدان امروزی) | نخستین گروهی بودند که دولت بزرگ تشکیل دادند |
| پارسها | جنوب (ناحیهٔ فارس امروزی) | بعدها امپراتوری هخامنشی را ساختند |
| پارتها | شمال شرق (نزدیک خراسان امروزی) | سوارکاران ماهری بودند و دولت اشکانی را بنیان نهادند |
این مهاجرت چه تأثیری بر زندگی امروز ما دارد؟
شاید بپرسید مهاجرت آریاییها چه ربطی به زندگی ما دارد؟ برای پاسخ، به چند نمونه از زندگی روزمرهمان نگاه کنید. زبان فارسی که هر روز با آن حرف میزنیم، از زبان آریاییها ریشه گرفته است. بسیاری از نامهای شهرها مانند «همدان» و «شیراز» یادگار همان دوران هستند. همچنین رسم مهمانیهای نوروزی و سفرهٔ هفتسین، ریشه در آیینهای کهن آریایی دارد، درست مانند این که پدربزرگها و مادربزرگها رسمهای قدیمی را برای ما نگه داشتهاند. به عبارت دیگر، آریاییها مانند مسافرانی بودند که وقتی به خانهای جدید میروند، وسایل، خوراکیها و بازیهای خود را با خود میبرند و آنها را با تازههایی که در راه پیدا کردهاند، ترکیب میکنند. نتیجهٔ این ترکیب، فرهنگی شد که امروز به آن «فرهنگ ایرانی» میگوییم.
چند پرسش و پاسخ جذاب
پرسش: چرا آریاییها همه با هم یک جا ننشستند و به جاهای مختلف رفتند؟
پاسخ: چون هرگروه به دنبال جای مناسب برای دامها و کشاورزی خود بود. بعضی کوهستان را دوست داشتند، بعضی دشتهای گرم را و بعضی هم منطقههای نزدیک به رودخانه را انتخاب کردند. مانند این که در مدرسه، بعضی از بچهها دوست دارند در حیاط بازی کنند و بعضی در کتابخانه مطالعه کنند؛ هرکس جایی را که برایش بهتر است برمیگزیند.
پرسش: آیا آریاییها با مردمان پیشین جنگیدند یا با آنها کنار آمدند؟
پاسخ: هر دو اتفاق افتاد. گاهی گروهها با هم جنگیدند و گاهی نیز با هم دوست شدند و از هم چیزهای تازه یاد گرفتند. درست مثل وقتی که بچههای جدید به مدرسه میآیند؛ بعضی وقتها با هم دعوا میکنند، اما کمککم با هم دوست میشوند و بازیهای جدید یاد میگیرند. سرانجام، ترکیب این گروهها فرهنگ غنی ایران را ساخت.
پرسش: چرا گروه مادها مهمتر از بقیه بود؟
پاسخ: مادها نخستین گروه از آریاییها بودند که توانستند یک دولت یکپارچه و بزرگ بسازند و پایتختی به نام «هگمتانه» (همدان امروزی) تأسیس کنند. این کار مانند این است که در یک گروه مدرسهای، یک نفر نخستین کسی باشد که یک برنامهٔ منظم برای همه میچیند و باعث میشود بقیه نیز از او پیروی کنند.
آنچه از این سفر تاریخی میآموزیم:
آریاییها با مهاجرت خود به فلات ایران، پایههای تمدن بزرگی را ریختند. آنها با گروههای گوناگون خود، مانند مادها، پارسها و پارتها، هرکدام سهمی در ساختن تاریخ ایران دارند. این گروهها با وجود تفاوتهایشان، در نهایت فرهنگ و زبانی مشترک پدید آوردند که تا امروز ادامه دارد. پس میتوان گفت که ایران امروز، حاصل تلاش و همزیستی این مهاجران دیروز است.
