جنگ ایران و روم؛ نبردهای اشکانیان و رومیان
چرا اشکانیان و رومیان با هم میجنگیدند؟
اشکانیان حدود ۲۵۰ سال پیش از میلاد، در شمال شرق ایران حکومت را به دست گرفتند و به تدریج تمام ایران را زیر فرمان خود درآوردند. در همان زمان، امپراتوری روم در غرب آسیا و اروپا بسیار گسترده شده بود. این دو دولت بزرگ، مانند دو دانشآموز قدرتمند در حیاط مدرسه که هر دو میخواهند بهترین جایگاه را داشته باشند، برای به دست آوردن سرزمینهای بیشتر و کنترل راههای بازرگانی با یکدیگر رقابت میکردند.
مهمترین دلیل جنگها، راه ابریشم بود؛ مسیری که کالاهایی مانند ابریشم، ادویه و سنگهای قیمتی را از چین به روم میرساند. هر کس این راه را در اختیار داشت، ثروت بسیار زیادی به دست میآورد. اشکانیان درست در میانهٔ این راه قرار گرفته بودند و رومیان میخواستند آن را تصرف کنند. همچنین برخی از پادشاهان اشکانی و فرماندهان رومی، به دنبال شهرت و افتخار نظامی بودند؛ درست مانند وقتی که دو تیم در مسابقهٔ ورزشی برای برنده شدن تمام توان خود را به کار میگیرند.
نبردها مانند مسابقهٔ گروهی در مدرسه
اگر تا به حال در یک مسابقهٔ امدادی شرکت کرده باشید، میدانید که هر عضو تیم نقشی ویژه دارد. لشکر اشکانی نیز دقیقاً مثل یک تیم امدادی، از بخشهای گوناگون تشکیل شده بود. سوارکاران زبده که تیراندازان ماهری بودند، هستهٔ اصلی سپاه را میساختند. آنها میتوانستند در حال یورش، تیرهای خود را به سوی دشمن پرتاب کنند و سپس به سرعت عقبنشینی کنند. این تاکتیک، دشمن را گیج میکرد؛ درست مثل وقتی که در بازی فوتبال، بازیکنی با حرکتهای سریع، مدافعان را گمراه میکند.
رومیان اما به پیادهنظام سنگیناسلحه خود معروف بودند. سربازان رومی با سپرهای بزرگ و نیزههای بلند، دیوارهای مستحکمی تشکیل میدادند که شکستن آنها بسیار سخت بود. اشکانیان برای مقابله با این دیوار، از تیرهای کمانداران ماهر خود و حملههای غافلگیرکننده استفاده میکردند. آنگاه که رومیان خسته میشدند، سواران اشکانی از فاصلهٔ دور آنها را زیر باران تیر قرار میدادند، بیآنکه خود به دام بیفتند.
| ویژگی | سپاه اشکانی | سپاه روم |
|---|---|---|
| نوع سربازان اصلی | سواران تیرانداز و زرهپوش | پیادهنظام سنگیناسلحه |
| سلاح مهم | کمان و تیرهای دوربرد | نیزه و شمشیر کوتاه |
| تاکتیک برتر | حمله و عقبنشینی سریع | صفآرایی متراکم و دفاع محکم |
| نقطهٔ قوت | سرعت و چابکی | انضباط و استواری |
سه پرسش چالشی دربارهٔ جنگهای ایران و روم
پرسش نخست: چرا اشکانیان با وجود پیروزیهای بزرگ، نتوانستند رومیان را کاملاً شکست دهند؟
پاسخ: چون رومیان سپاهی بسیار بزرگ و منظم داشتند و از شهرهای مستحکم خود به خوبی دفاع میکردند. اشکانیان اگرچه در جنگهای بیرون از شهر بسیار موفق بودند، اما برای فتح دژها و شهرهای رومی، ابزارهای کافی در اختیار نداشتند. مانند وقتی که شما در مسابقهٔ دومیدانی، در دوی سرعت برنده میشوید، اما در پرتاب وزنه حریف قدرتمندتری دارید.
پرسش دوم: آیا تمام جنگها با پیروزی اشکانیان تمام میشد؟
پاسخ: خیر. گاهی رومیان با استفاده از خیانت یا ضعف داخلی اشکانیان، پیروز میشدند. همچنین اشکانیان گاهی به دلیل نزاعهای درونی بر سر جانشینی پادشاه، از جنگ با روم غافل میشدند. این موضوع مانند آن است که یک تیم ورزشی به دلیل اختلاف میان بازیکنان خود، نتواند تمرین کند و در مسابقه بازنده شود.
پرسش سوم: جنگهای ایران و روم چه تأثیری بر زندگی مردم عادی داشت؟
پاسخ: این جنگها باعث شد بسیاری از روستاها و شهرها ویران شوند و کشاورزان و بازرگانان آسیب ببینند. همچنین مالیاتها برای تأمین هزینهٔ جنگ افزایش یافت و مردم مجبور بودند سهم بیشتری از محصول خود را به دولت بدهند. درست مثل زمانی که در مدرسه، به دلیل هزینهٔ زیاد یک برنامه، مجبور شوید از خیر خریدهای کوچک خود بگذرید.
نتیجهگیری: جنگهای اشکانیان و رومیان نزدیک به ۴۰۰ سال به طول انجامید و هیچکدام نتوانستند دیگری را کاملاً از میان بردارند. اشکانیان با تاکتیکهای چابکسواری خود، رومیان را به چالش میکشیدند و رومیان با سپاه منظم خود پاسخ میدادند. این نبردها نشان داد که قدرت نظامی به تنهایی کافی نیست و عواملی مانند هوش نظامی، انسجام داخلی و مدیریت منابع نیز بسیار مهم هستند. سرانجام در سال ۲۲۴ میلادی، سلسلهٔ ساسانی جایگزین اشکانیان شد و نبرد با روم به شکل دیگری ادامه یافت، اما خاطرهٔ دلیری و تدبیر اشکانیان همواره در تاریخ ایران ماندگار شد.