نقشبرجسته؛ تصویرهایی که از دل سنگ بیرون میآیند
نقشبرجسته چیست و چه فرقی با نقاشی و مجسمه دارد؟
نقشبرجسته را میتوان یک نقاشی سنگی یا یک مجسمهٔ نیمهتمام در نظر گرفت. فرق آن با نقاشی معمولی این است که تصویر روی سنگ یا دیوار، از سطح آن بیرون زده است. یعنی اگر انگشت خود را روی آن بکشید، برآمدگی را حس میکنید. اما فرق آن با مجسمهٔ کامل این است که نقشبرجسته به پشتزمینهٔ خود چسبیده و از آن جدا نمیشود. هنرمند با کندن اطراف تصویر، آن را از سنگ جدا میکند و شکل مورد نظر را برجسته میسازد. برای درک بهتر، به برجستگیهای روی سکهها یا مهرهای پلاستیکی روی کتابها نگاه کنید؛ آنها هم نوعی نقشبرجستهٔ کوچک هستند.
نقشبرجستهها معمولاً بر پایهٔ میزان بیرونزدگی به دو دستهٔ کمبرجسته و پربرجسته تقسیم میشوند. در کمبرجسته، تصویر فقط کمی از سطح بالاتر است و در پربرجسته، بعضی قسمتها تقریباً مانند مجسمه از سنگ بیرون میآیند. هنرمندان این کار را با ابزارهای تیز مانند قلم و چکش روی سنگهای نرمتر مانند سنگ آهک انجام میدهند. البته امروزه ابزارهای برقی هم به کار گرفته میشوند، اما روش اصلی همان کندهکاری است.
| ویژگی | نقاشی معمولی | نقشبرجسته | مجسمهٔ کامل |
|---|---|---|---|
| سطح | تخت و صاف | کمی برجسته | کاملاً برجسته و جدا از زمینه |
| جنس | رنگ روی بوم، کاغذ یا دیوار | سنگ، چوب، فلز یا گچ | سنگ، چوب، فلز یا گچ |
| ابزار ساخت | قلمو، رنگ و مداد | قلم کندهکاری، چکش و مغار | قلم کندهکاری، چکش و مغار |
نقشبرجسته در زندگی روزمرهٔ ما
شاید فکر کنید نقشبرجسته فقط در موزهها و بناهای تاریخی دیده میشود، اما این هنر در اطراف ما فراوان است. برای نمونه، سکهها را در نظر بگیرید. طرح روی سکهها همان نقشبرجسته است. یا تمبرهای پستی که گاهی نقشبرجسته دارند. بعضی از لوحهای یادبود که جلوی ساختمانهای مهم نصب میشوند نیز با نقشبرجسته ساخته شدهاند. همچنین در نمای بعضی ساختمانهای جدید، از نقشبرجستههای گچی برای زیباسازی استفاده میشود.
مدرسهٔ شما نیز ممکن است یک نقشبرجسته داشته باشد؛ مثلاً روی دیوار ورودی، نام مدرسه با حروف برجسته نوشته شده است. یا در پارکها و میدانهای شهر، گاهی تندیسهایی میبینیم که روی یک پایهٔ سنگی، داستانی را به صورت نقشبرجسته نشان میدهند. یکی از معروفترین نقشبرجستههای ایران، نقشبرجستههای تخت جمشید است که بیش از دو هزار و پانصد سال پیش ساخته شده و هنوز هم پابرجاست. این نقشبرجستهها مراسم و جشنهای باستانی را به ما نشان میدهند.
چالشهای مفهومی دربارهٔ نقشبرجسته
پرسش ۱: چرا بعضی نقشبرجستههای قدیمی هنوز سالم هستند، اما نقاشیهای قدیمی روی دیوار از بین رفتهاند؟
پاسخ: چون نقشبرجسته روی سنگ کنده میشود و سنگ در برابر باران، باد و آفتاب مقاومت بیشتری نسبت به رنگ و گچ دارد. به همین دلیل، نقشبرجستههای سنگی میتوانند هزاران سال دوام بیاورند.
پرسش ۲: آیا نقشبرجسته فقط روی سنگ ساخته میشود؟
پاسخ: خیر. نقشبرجسته را روی چوب، فلز، گچ و حتی خمیر کاغذ هم میتوان درست کرد. اما سنگ بیشتر از همه به کار میرود، چون ماندگاری بالایی دارد.
پرسش ۳: چرا هنرمند اطراف تصویر را میکند تا تصویر برجسته شود؟ به جای آن نمیتوانست تصویر را روی سنگ بکشد؟
پاسخ: اگر فقط روی سنگ نقاشی بکشد، با باران پاک میشود و جلوهٔ سهبعدی ندارد. کندهکاری اطراف تصویر باعث میشود که تصویر سایه بیندازد، نور روی آن میافتد و شکل آن را بهتر میتوان دید. همچنین این کار به تصویر عمق و زندگی میبخشد.
نکتهٔ پایانی: نقشبرجسته یکی از قدیمیترین راههای هنرمندان برای ثبت داستانها، رویدادها و چهرهٔ پادشاهان و قهرمانان بوده است. این هنر به ما نشان میدهد که انسانها از هزاران سال پیش دوست داشتهاند آثار ماندگاری خلق کنند. اگر به موزه یا یک بنای تاریخی رفتید، حتماً به دیوارههای سنگی نگاه کنید؛ شاید یک نقشبرجستهٔ زیبا در حال روایت یک داستان کهن باشد. یادمان باشد که این آثار، یادگارهای ارزشمند نیاکان ما هستند و باید از آنها نگهداری کنیم تا نسلهای بعدی هم بتوانند آنها را ببینند.
