چهار جهت اصلی؛ قطبنمای زندگی روزمره
آشنایی با چهار جهت اصلی
جهتهای اصلی مانند چهار ستون ثابت، نقشۀ ذهنی ما را منظم میکنند. شمال جهتی است که اگر رو به آن بایستیم، خورشید هنگام ظهر پشت سر ما قرار میگیرد. جنوب دقیقاً مقابل شمال است و خورشید در آسمان همیشه به سمت جنوب میتابد. شرق جایی است که خورشید هر روز صبح از آن بالا میآید و غرب جایی که خورشید در اواخر روز در آن پنهان میشود. این چهار نام را میتوانیم مثل یک چهارراه بزرگ در ذهنمان مجسم کنیم که همیشه سر جای خودشان هستند و هیچوقت جابهجا نمیشوند.
برای اینکه بهتر به خاطر بسپاریم، یک ترفند ساده وجود دارد: وقتی صبح از خواب بیدار میشویم و خورشید را میبینیم، اگر دست راست خود را به سمت آن بگیریم، دست چپمان غرب، روبرویمان شرق و پشت سرمان غرب خواهد بود. اما این روش فقط در نیمکرهٔ شمالی زمین درست است. بهترین راه برای تشخیص دقیق جهتها، استفاده از یک قطبنماست که همیشه عقربۀ قرمز آن شمال را نشان میدهد.
| نام جهت | نشانه در طبیعت | نمونه در مدرسه |
|---|---|---|
| شمال | خزه روی درختان بیشتر در سمت شمال رشد میکند. | میز معلم رو به شمال است. |
| جنوب | خورشید در ظهر دقیقاً در سمت جنوب آسمان دیده میشود. | پنجرههای کلاس به سمت جنوب باز میشوند. |
| شرق | خورشید هر روز از سمت شرق طلوع میکند. | در ورودی حیاط مدرسه در سمت شرق قرار دارد. |
| غرب | خورشید در غروب در سمت غرب فرو میرود. | زمین بازی در ضلع غربی مدرسه است. |
کاربرد جهتها در زندگی روزمره
شاید فکر کنید جهتها فقط در کتاب جغرافیا به کار میآیند، اما هر روز بدون اینکه توجه کنیم از آنها استفاده میکنیم. مثلاً وقتی به دوستتان میگویید: «خانهمان در سمت راست خیابان اصلی است»، در واقع دارید از یک جهت نسبی کمک میگیرید. اما اگر بگویید: «خانهمان در ضلع شمالی خیابان اصلی است»، آنگاه دوستتان بدون دیدن شما هم میتواند خانه را پیدا کند. یا وقتی در اتوبوس نشستهاید و خورشید از پنجرۀ سمت چپ به صورتتان میتابد، میفهمید که اتوبوس به سمت جنوب در حرکت است.
یکی از کاربردهای جالب، پیدا کردن مسیر در سفر است. فرض کنید با خانواده به یک پارک بزرگ رفتهاید و قرار است سر یک مجسمۀ خاص همدیگر را ببینید. اگر بدانید مجسمه در گوشۀ شمال شرقی پارک است، یعنی جایی که هم جهت شمال و هم جهت شرق را دارد، راحتتر میتوانید به آن برسید. در مدرسه هم وقتی نقشۀ حیاط را نگاه میکنید، با کمک جهتها میتوانید بگویید درخت چنار در کدام طرف زمین است یا سرویس بهداشتی نسبت به نمازخانه در کدام جهت قرار دارد.
چند پرسش و پاسخ چالشی
پاسخ در شب خورشید را نمیبینیم، پس نمیتوانیم از طلوع و غروب آن کمک بگیریم. اما میتوانیم از ستارۀ قطبی استفاده کنیم که همیشه در سمت شمال آسمان میدرخشد. در نیمکرهٔ شمالی، اگر رو به ستارۀ قطبی بایستیم، دقیقاً به سمت شمال نگاه کردهایم.
پاسخ بله، نامها و تعاریف شمال، جنوب، شرق و غرب در تمام دنیا یکی است. اما اینکه خورشید از کدام سمت میآید، در نیمکرهٔ جنوبی متفاوت است. مثلاً در استرالیا، خورشید ظهر در سمت شمال دیده میشود، نه جنوب. به همین دلیل، همیشه باید بدانیم در کدام نیمکره از زمین قرار داریم.
پاسخ یک راه ساده این است که یک شاخۀ نازک را در زمین فرو کنید و سایۀ آن را تماشا کنید. در نیمکرهٔ شمالی، کوتاهترین سایه در ظهر به سمت شمال است. راه دیگر نگاه به خزههای روی تنۀ درخت است؛ معمولاً خزه در سمت شمالی درخت بیشتر رشد میکند، چون آنجا سایهتر و خنکتر است.
در این مقاله با چهار جهت اصلی آشنا شدیم و فهمیدیم که شمال، جنوب، شرق و غرب مانند یک نقشۀ ثابت در ذهن ما عمل میکنند. این جهتها نه تنها در جغرافیا، بلکه در پیدا کردن خیابان، جایگذاری وسایل در خانه و حتی در بازیهای گروهی هم به کار میآیند. با تمرین ساده، مثل نگاه به خورشید یا استفاده از قطبنما، میتوانیم همیشه بدانیم در کدام جهت ایستادهایم. به یاد داشته باشید که این چهار جهت، دو جفت متضاد دارند: شمال و جنوب، شرق و غرب. هر وقت یکی را پیدا کردید، دیگری هم مشخص میشود. پس از امروز، وقتی به مدرسه یا بازار میروید، سعی کنید جهتهای مختلف را تشخیص دهید و ببینید که چقدر دنیای اطرافتان برایتان شفافتر خواهد شد.