دریا: پهنهی بزرگ آب شور
دریاها چگونه شکل گرفتهاند و چه ویژگیهایی دارند؟
زمین در گذشتههای دور، بسیار داغتر از امروز بود. با سرد شدن زمین، بخار آب در هوا به قطرات آب تبدیل شد و بارانهای سنگینی برای هزاران سال باریدند. این بارانها گودالهای بزرگ سطح زمین را پر کردند و اقیانوسها و دریاها را پدید آوردند. دریاها آب شور دارند، زیرا هنگام جریان آب روی سنگها، املاح و مواد معدنی را با خود به دریا میبرند و تبخیر آب، شوری را بیشتر میکند. شوری دریاها در نقاط مختلف یکسان نیست؛ برای نمونه دریای مرده بسیار شورتر از دریای عمان است.
یکی از پدیدههای جالب دریاها، جزر و مد است. جزر و مد به بالا و پایین رفتن سطح آب دریا در هر شبانهروز گفته میشود. این پدیده بیشتر به دلیل جاذبهٔ ماه و تا حدودی خورشید رخ میدهد. وقتی ماه در یک سو قرار میگیرد، آب دریا را به سمت خود میکشد و سطح آب بالا میآید (مد). وقتی ماه دور میشود، سطح آب پایین میآید (جزر). این حرکت منظم، در بسیاری از سواحل ایران مانند سواحل خلیج فارس قابل مشاهده است.
| ویژگی | دریا | خشکی |
|---|---|---|
| آب | شور و فراوان | شیرین و محدود |
| دما | نسبتاً یکنواخت | تغییرپذیر |
| جانداران | ماهیان، نهنگها، مرجانها | انسان، حیوانات، گیاهان |
دریا در زندگی روزمرهٔ ما چه نقشی دارد؟
شاید فکر کنید دریا فقط برای مسافرت و تفریح است، اما نقش آن بسیار گستردهتر است. بسیاری از مواد غذایی که مصرف میکنیم، مانند ماهی تن، میگو و انواع صدفها، از دریا به دست میآیند. همچنین نمک خوراکی که سر سفره داریم، بیشتر از تبخیر آب دریاچهها یا دریاها به دست میآید. در ایران، سواحل شمالی و جنوبی محل صید انواع ماهیان هستند و بسیاری از هموطنان ما از راه ماهیگیری و پرورش آبزیان روزگار میگذرانند.
علاوه بر غذا، دریا راهی برای حمل و نقل کالاهاست. کشتیهای بزرگ، نفت، گاز، خودرو و بسیاری از کالاهای دیگر را از طریق دریا از کشوری به کشور دیگر میبرند. بندرهای مهمی مانند بندرعباس و بوشهر در جنوب ایران، محل ورود و خروج بسیاری از کالاها هستند. اگر به نقشه نگاه کنید، میبینید که بسیاری از شهرهای بزرگ دنیا در کنار دریا ساخته شدهاند تا بتوانند از این راه ارتباطی استفاده کنند.
همچنین دریاها آبوهوای مناطق ساحلی را تعدیل میکنند. یعنی در تابستان، نسیم دریا هوا را خنکتر و در زمستان، هوای ساحل را گرمتر از مناطق دور از دریا میکند. این ویژگی باعث میشود که در شهرهای ساحلی، نه سرمای شدید داشته باشیم و نه گرمای طاقتفرسا. به همین دلیل، بسیاری از مردم برای تعطیلات به کنار دریا میروند تا از هوای مطبوع آن لذت ببرند.
پرسشهای چالشی دربارهٔ دریا
پرسش: چرا آب دریا را نمیتوان آشامید؟
آب دریا به دلیل داشتن نمک زیاد، برای بدن انسان مناسب نیست. کلیههای ما نمیتوانند این همه نمک را دفع کنند و نوشیدن آب شور، باعث کمآبی بیشتر بدن میشود. در واقع برای دفع نمک آب دریا، بدن آب بیشتری از دست میدهد تا اینکه دریافت میکند. به همین دلیل است که در سفرهای دریایی، همیشه آب شیرین به همراه دارند.
پرسش: آیا همهٔ دریاها به هم راه دارند؟
بیشتر دریاها از طریق تنگهها و کانالها به اقیانوسها راه دارند، اما برخی دریاها مانند دریای خزر، کاملاً محصور در خشکی هستند و به اقیانوس راهی ندارند. به این دریاها، دریاچههای بزرگ هم میگویند. آب دریای خزر شور است، اما شوری آن از اقیانوسها کمتر است و به همین دلیل، ماهیانی مانند خاویار در آن زندگی میکنند.
پرسش: چرا رنگ دریا در برخی جاها آبی و در برخی جاها سبز است؟
رنگ دریا به چند چیز بستگی دارد: مقدار مواد معلق در آب، عمق آب و نوع موجودات ریزی که در آن زندگی میکنند. وقتی آب شفاف و عمیق است، نور آبی را بیشتر بازتاب میدهد و دریا آبی دیده میشود. اما اگر آب کمعمق باشد یا جلبکهای ریز در آن زیاد باشند، رنگ آن به سبز یا قهوهای تغییر میکند. در سواحل جنوبی ایران، گاهی آب را به رنگ فیروزهای زیبا میبینید که به خاطر عمق کم و شفافیت آب است.
آنچه دربارهٔ دریا آموختیم
دریاها بخش بزرگی از سیارهٔ ما را پوشاندهاند و آب شور آنها از حل شدن املاح سنگها در طول میلیونها سال به وجود آمده است. پدیدهٔ جزر و مد، حرکت منظم آب دریاهاست که بر اثر جاذبهٔ ماه رخ میدهد. دریاها منبع غذایی، راه حمل و نقل و عامل تعدیل آبوهوا هستند و زندگی بسیاری از مردم به آنها وابسته است. با این حال، دریاها با خطراتی مانند آلودگی نفتی، ریختن زباله و گرم شدن زمین روبرو هستند. هر یک از ما میتوانیم با کمکردن مصرف پلاستیک و دوری از ریختن زباله در آبها، به حفظ این پهنههای ارزشمند کمک کنیم.