موجودات زنده و غیرزنده: دو بال محیط زیست
تفاوت اصلی جانداران با عناصر بیجان
موجودات زنده (جانداران) مانند تو، دوستت، گربهٔ محله، درخت سیب و مورچهها ویژگیهایی دارند که در عناصر بیجان دیده نمیشود. برای نمونه، یک سنگ هرگز رشد نمیکند، نفس نمیکشد و بچه نمیدهد، اما یک بچهگنجشک از تخم بیرون میآید، بزرگ میشود و جیک جیک میکند. در جدول زیر بعضی از فرقهای مهم را میبینی:
| ویژگی | موجود زنده (جاندار) | عنصر غیرزنده (بیجان) |
|---|---|---|
| رشد کردن | بله (مثل قد کشیدن نهال) | خیر (سنگ همیشه به همان اندازه است) |
| تولیدمثل (بچه دار شدن) | بله (گربه، بچهگربه به دنیا میآورد) | خیر (صندلی پلاستیکی هیچ وقت کوچکترش را نمیسازد) |
| نیاز به آب و غذا | بله (گل بنفشه به آب و نور نیاز دارد) | خیر (مداد از آب و غذا استفاده نمیکند) |
در زندگی روزمرهات با چه جانداران و بیجانهایی روبرو میشوی؟
هر روز صبح که از خواب بیدار میشوی، تخت (غیرزنده) زیر توست، اما گل شمعدانی کنار پنجره (زنده) دارد برگهایش را به سمت نور میچرخاند. در حیاط مدرسه، مورچهها (زنده) مشغول کارند و توپ فوتبال (غیرزنده) روی چمن غلت میخورد. وقتی باران میبارد، قطرههای آب (غیرزنده) از آسمان میچکد و کرم خاکی (زنده) برای نفس کشیدن از خاک بیرون میزند. حتی غذای خودت: سیب زمانی زنده بوده (روی درخت)، ولی وقتی آن را میچینی و میخوری، کمکم خاصیت زنده بودن را از دست میدهد. پس مرز بین جاندار و بیجان همیشه مشخص نیست، ولی بیشتر چیزهای اطراف ما یا زنده هستند (گیاهان، جانوران، قارچها) یا هرگز زنده نبودهاند (صندلی، سنگ، مداد، خاک رس).
چند پرسش چالشی برای باهوشها
پاسخ: خیر. ابر از قطرات ریز آب تشکیل شده، حرکت میکند و شکلش عوض میشود، اما رشد نمیکند، نفس نمیکشد و بچه دار نمیشود. پس یک عنصر غیرزنده است.
پاسخ: خود خاک از ذرههای سنگ (غیرزنده) ساخته شده، اما در درون آن موجودات زندهٔ ریزی مثل کرمهای خاکی و باکتریها زندگی میکنند. به همین دلیل خاک را «نیمهزنده» مینامند.
پاسخ: بله، دانهٔ لوبیا در حالت «خفته» زنده است. فقط برای رشد به آب، هوا و نور نیاز دارد. اگر شرایط فراهم شود، جوانه میزند. پس زنده بودن همیشه به معنی حرکت و جست و خیز کردن نیست.