پدیده: چیزی که رخ میدهد یا در جهان قابل مشاهده و بررسی است
انواع پدیده در دنیای اطراف ما
پدیدهها را میتوان به دو دستهٔ بزرگ تقسیم کرد: پدیدههای طبیعی که بدون دخالت انسان رخ میدهند، مانند باران، رنگینکمان، روییدن یک دانه یا آتشفشان. دستهٔ دیگر پدیدههای ساختهٔ انسان هستند، مانند روشن شدن لامپ، صدای زنگ مدرسه، تصویر در آینه یا یخ زدن آب در یخچال. گاهی یک رویداد هم در طبیعت رخ میدهد و هم با کمک ابزارها بررسی میشود؛ مثلاً گرما و سرما یک پدیدهی فیزیکی است که هم در تابستان و زمستان حس میکنیم و هم با دماسنج اندازه میگیریم.
پدیدهها در زندگی روزانهٔ دانشآموز
هر روز صبح که از خواب بیدار میشوید، با پدیدههای گوناگون روبرو میشوید. برای نمونه:
- ذوب شدن یخ: وقتی یک تکه یخ را بیرون یخچال میگذارید، کمکم آب میشود. این یک پدیدهٔ فیزیکی است که به آن ذوب میگویند.
- صدای زنگ مدرسه: وقتی زنگ به صدا درمیآید، همهٔ دانشآموزان میفهمند که وقت تغییر کلاس یا تعطیلی است. صدا یک پدیدهٔ شنیدنی است.
- تشکیل قطره روی لیوان نوشیدنی سرد: در روزهای گرم، بیرون لیوان آب سرد خیس میشود. این پدیده بستک (چگالش) نام دارد و قابل دیدن و لمس است.
| نوع پدیده | مثال از زندگی دانشآموز | چگونه بررسی میشود؟ |
|---|---|---|
| طبیعی | باریدن برف در حیاط مدرسه | با چشم دیدن، با خطکش اندازهگیری عمق برف |
| ساختهٔ انسان | روشن شدن چراغ قوه در شب | توجه به نور، رنگ نور و خاموش و روشن کردن دکمه |
پرسشهای چالشی دربارهٔ پدیدهها
پرسش ۱: آیا رویا و خیال پردازی یک پدیده است؟
پاسخ: رویا اگرچه در ذهن ما رخ میدهد، اما برای دیگران قابل مشاهده و بررسی مستقیم نیست. بیشتر دانشمندان رویا را یک پدیدهٔ درونی میدانند، ولی چون نمیتوانیم آن را اندازه بگیریم یا به دیگران نشان دهیم، آن را یک «پدیدهٔ علمی» به حساب نمیآوریم. برای علمی بودن، باید چند نفر بتوانند آن را ببینند یا ابزاری آن را ثبت کند.
پرسش ۲: اگر یک پدیده خیلی آرام و کند رخ دهد، باز هم میتوان آن را بررسی کرد؟
پاسخ: بله. برای نمونه رشد یک گیاه خیلی آرام است، اما با عکس گرفتن هر روز یا اندازهگیری قد آن با خطکش، میتوانیم رشد را به عنوان یک پدیده بررسی کنیم. سرعت یا آرامی بودن یک پدیده، مانع مشاهدهٔ آن نمیشود.
پرسش ۳: آیا یک حادثه مثل شکستن لیوان هم پدیده محسوب میشود؟
پاسخ: دقیقاً همینطور است. شکستن لیوان یک پدیدهٔ فیزیکی است چون رخ میدهد، ما صدای آن را میشنویم، تکههای لیوان را میبینیم و حتی میتوانیم علت آن را بررسی کنیم (مثلاً لیوان از دست افتاده یا ضربه خورده). هر رویداد قابل مشاهده، حتی کوچک و ساده، یک پدیده است.