منابع معیارها؛ چگونه فکر و رفتار ما شکل میگیرد
افراد، رسانهها و تجربهها؛ سه منبع اصلی برای ساخت «قطبنمای درون» ما
هر روز تصمیمهای کوچک و بزرگی میگیریم؛ مثلاً کمک کنیم یا نه، راست بگوییم یا شوخی کنیم. این تصمیمها از معیارهای درونی ما نشأت میگیرند. معیارها از سه جا به دست میآیند: افراد اطراف (خانواده و دوستان)، رسانهها (تلویزیون و فضای مجازی) و تجربههای شخصی (اتفاقاتی که برایمان میافتد). در این مقاله میبینیم هرکدام چطور روی فکر و رفتارمان اثر میگذارند.
سه سرچشمهی اصلی معیارها
| منبع معیار | چگونه اثر میگذارد؟ | یک مثال ساده |
|---|---|---|
| افراد (پدر، مادر، معلم، دوستان) | با گفتار، رفتار و تشویق یا تنبیه خود به ما نشان میدهند چه کاری خوب است و چه کاری بد. | وقتی مادر به خاطر کمک به خواهرت تعریف میکند، یاد میگیری کمک کردن خوب است. |
| رسانهها (برنامههای کودک، فیلم، کانالهای مجازی، بازیها) | نمایش قهرمانها، الگوهای موفق و هشدارهای اخلاقی باعث میشوند برخی کارها برایمان ارزشمند شوند. | دیدن یک انیمیشن که در آن راستگویی پاداش دارد، تو را به راست گفتن ترغیب میکند. |
| تجربههای شخصی (اتفاقات روزمره، شکستها، موفقیتها) | نتیجهی مستقیم کارهایمان را نشان میدهند و عواقب یا پاداشها را به ما میآموزند. | یک بار دیر رسیدی و نمرهی املایت را از دست دادی؛ از آن پس برای وقتشناسی ارزش قائل میشوی. |
در زندگی روزمره کجا این را میبینیم؟
فرض کن در زنگ ورزش، دوستت افتاده و کیفش باز شده. افراد اطراف (معلم ورزش) قبلاً به تو گفته «به دیگران کمک کن». رسانهای که دیدهای شاید فیلمی بوده که در آن بچهها وسایل افتاده را جمع میکنند. همینطور تجربهی قبلی که خودت یک بار افتادی و کسی کمکت کرد، در ذهنت نقش بسته. حالا همهی این معیارها به تو میگویند: خم شو و کیف دوستت را ببند. به این میگویند «منابع معیارها» دارند رفتار تو را جهت میدهند.
چند پرسش و پاسخ چالشی
پرسش اگر دوستانم کار بدی را معمولی نشان دهند، باید از آنها تقلید کنم؟
نه همیشه. گاهی منابع معیارها با هم تضاد دارند. مثلاً خانواده میگویند «غیبت نکن» ولی در جمع دوستان غیبت کردن عادی به نظر میرسد. در این مواقع میتوانی اول به معیارهایی که از خانواده و درونت یاد گرفتهای رجوع کنی و با آرامش «نه» بگویی.
نه همیشه. گاهی منابع معیارها با هم تضاد دارند. مثلاً خانواده میگویند «غیبت نکن» ولی در جمع دوستان غیبت کردن عادی به نظر میرسد. در این مواقع میتوانی اول به معیارهایی که از خانواده و درونت یاد گرفتهای رجوع کنی و با آرامش «نه» بگویی.
پرسش آیا همهی رسانهها معیارهای خوبی به من میدهند؟
خیر. برخی بازیها یا ویدیوها خشونت را عادی جلوه میدهند. پس همیشه باید انتخابی تماشا کنیم و اگر چیزی نادرست به نظر رسید، از پدر یا مادر بپرسیم. رسانهی خوب، معیارهای درست مثل همکاری، راستگویی و مهربانی را تقویت میکند.
خیر. برخی بازیها یا ویدیوها خشونت را عادی جلوه میدهند. پس همیشه باید انتخابی تماشا کنیم و اگر چیزی نادرست به نظر رسید، از پدر یا مادر بپرسیم. رسانهی خوب، معیارهای درست مثل همکاری، راستگویی و مهربانی را تقویت میکند.
پرسش اگر یک تجربهی بد باعث شود فکر کنم کار خوب همیشه نتیجه میدهد؟
گاهی یک بار تجربه کافی نیست. مثلاً یک مرتبه راست گفتی اما دوستانت خندیدند. اما اگر ۱۰ بار دیگر هم راست بگویی، میبینی که آدمهای خوب از راستگویی تو خوشحال میشوند. پس نباید فقط با یک تجربه قضاوت کنیم.
گاهی یک بار تجربه کافی نیست. مثلاً یک مرتبه راست گفتی اما دوستانت خندیدند. اما اگر ۱۰ بار دیگر هم راست بگویی، میبینی که آدمهای خوب از راستگویی تو خوشحال میشوند. پس نباید فقط با یک تجربه قضاوت کنیم.
مرور سریع افراد خانواده و مدرسه، رسانههای مناسب و تجربههای روزمره، با هم راهنمای درون ما را میسازند. هر روز که تصمیم میگیری، بدون اینکه بدانی، از این سه منبع استفاده میکنی. پس بهتر است منابع خوب را بشناسی و انتخاب کنی. آن وقت «قطبنمای» رفتارت به تو نشان میدهد که چگونه انسان بهتری باشی.