پیامد تصمیم: نتیجهی یک انتخاب یا اقدام
هر کاری که انجام میدهیم، یک نتیجه دارد؛ چه برای خودمان، چه برای دیگران
تصمیم یعنی انتخاب کردن بین دو یا چند راه. هر تصمیمی که میگیریم، یک پیامد دارد. پیامد میتواند خوب یا بد، کوچک یا بزرگ، فوری یا دیررس باشد. در این مقاله میآموزیم چگونه پیش از انجام کار، به نتیجهی آن برای خود و اطرافیان فکر کنیم.
انواع پیامدها: خودخواهانه یا دیگرخواهانه
گاهی نتیجهٔ کار فقط به خودمان برمیگردد و گاهی دیگران هم تحت تأثیر قرار میگیرند. یک دانشآموز اگر تکالیفش را به موقع انجام دهد، پیامدش نمرهٔ خوب و آرامش خاطر است. اما اگر سر کلاس صدای همکلاسی را دربیاورد، پیامدش هم برای خودش (توبیخ معلم) و هم برای دیگران (برهم خوردن تمرکز کلاس) خواهد بود. برای روشنتر شدن موضوع، جدول زیر را ببین:
| نوع پیامد | مثال از زندگی دانشآموز | نتیجه برای خود | نتیجه برای دیگران |
|---|---|---|---|
| پیامد فردی | خوردن شیرینی زیاد در مهمانی | دلدرد و بیحالی | معمولاً تأثیری ندارد |
| پیامد گروهی | داد نزدن در کتابخانه | احساس خوبی از رعایت آرامش | دیگران میتوانند درس بخوانند |
دو نمونهٔ عینی از پیامدهای روزمره
نمونهٔ اول: قرض دادن خودکار فرض کن دوستت خودکارش را گم کرده و از تو میخواهد یکی به او قرض بدهی. اگر بگویی «بله»، پیامدش این است که او میتواند مشقش را بنویسد (نتیجهٔ خوب برای دیگری) و تو احساس خوشایندی از کمک کردن داری (نتیجهٔ خوب برای خود). اگر بگویی «نه» بدون دلیل، ممکن است دوستت ناراحت شود و دیگر از تو کمک نخواهد.
نمونهٔ دوم: دروغ گفتن برای فرار از تنبیه فرض کن تکلیف ریاضی را انجام ندادهای. اگر به معلم بگویی «تکلیفم را گم کردم»، پیامد فوری شاید نمرهٔ بد نگیری، اما پیامد دیررس: از دست دادن اعتماد معلم و احساس بد درونی. اگر راست بگویی و بپذیری که درس نخواندهای، پیامدش شاید نمرهٔ کمتر باشد، ولی معلم به تو به چشم فرد راستگویی نگاه میکند و دفعهٔ بعد کمکت میکند.
سه پرسش چالشی دربارهٔ پیامد تصمیمها
پرسش اول: آیا هر تصمیم کوچک حتماً پیامد بزرگی دارد؟
پاسخ: نه، برخی پیامدها بسیار کوچک هستند. مثلاً این که صبح کفش چپ را اول بپوشی یا راست، معمولاً پیامد خاصی ندارد. اما تصمیمهایی مثل مسواک نزدن هر شب، بعد از چند ماه میتواند به دنداندرد تبدیل شود. پس بعضی پیامدها آرام آرام خودشان را نشان میدهند.
پاسخ: نه، برخی پیامدها بسیار کوچک هستند. مثلاً این که صبح کفش چپ را اول بپوشی یا راست، معمولاً پیامد خاصی ندارد. اما تصمیمهایی مثل مسواک نزدن هر شب، بعد از چند ماه میتواند به دنداندرد تبدیل شود. پس بعضی پیامدها آرام آرام خودشان را نشان میدهند.
پرسش دوم: چرا گاهی با وجود این که میدانیم پیامد کارمان بد است، باز هم آن کار را انجام میدهیم؟
پاسخ: چون گاهی لذت یا سود کوتاهمدت قویتر از ترس از پیامد دور است. مثلاً میدانیم اگر همبرگر زیاد بخوریم، بعدش معدهمان درد میگیرد، اما در همان لحظه که گرسنه هستیم و بوی همبرگر میآید، فقط به خوشمزگی آن فکر میکنیم و به زنگ تفریح بعد از ظهر که دلدرد میگیریم، فکر نمیکنیم.
پاسخ: چون گاهی لذت یا سود کوتاهمدت قویتر از ترس از پیامد دور است. مثلاً میدانیم اگر همبرگر زیاد بخوریم، بعدش معدهمان درد میگیرد، اما در همان لحظه که گرسنه هستیم و بوی همبرگر میآید، فقط به خوشمزگی آن فکر میکنیم و به زنگ تفریح بعد از ظهر که دلدرد میگیریم، فکر نمیکنیم.
پرسش سوم: آیا پیامد یک تصمیم همیشه همان چیزی است که انتظار داریم؟
پاسخ: نه، گاهی شگفتیساز است! مثلاً فرض کن تصمیم میگیری در زنگ تفریح به جای بازی، به کتابخانه بروی. شاید فکر کنی حوصلهات سر میرود، اما بعد یک کتاب طنز پیدا میکنی و کلی میخندی. یعنی پیامدی بهتر از چیزی که فکرش را میکردی. یا برعکس، فکر میکنی شوخی با دوستت همه را میخنداند، اما او ناراحت میشود.
پاسخ: نه، گاهی شگفتیساز است! مثلاً فرض کن تصمیم میگیری در زنگ تفریح به جای بازی، به کتابخانه بروی. شاید فکر کنی حوصلهات سر میرود، اما بعد یک کتاب طنز پیدا میکنی و کلی میخندی. یعنی پیامدی بهتر از چیزی که فکرش را میکردی. یا برعکس، فکر میکنی شوخی با دوستت همه را میخنداند، اما او ناراحت میشود.
نکتهٔ پایانی: قبل از این که کاری را انجام دهی، دو سؤال از خودت بپرس: «اگر این کار را بکنم، چه نتیجهای برای من دارد؟» و «چه نتیجهای برای دیگران دارد؟» گاهی بهترین کار این است که چند ثانیه صبر کنی و به پیامدها فکر کنی. این چند ثانیه میتواند تو را از پشیمانی نجات دهد. یادمان باشد هر انتخابی، دانهٔ کوچکی است که بعداً درخت نتیجهاش را نشان میدهد.