گوهرفشانی: پراکندن مروارید
گوهرفشانی یعنی چه؟ ریشهٔ تصویری یک کنایه
«گوهرفشانی» از دو بخش درست شده: «گوهر» که به مروارید و جواهر گرانبها میگویند، و «فشانی» یعنی پراکندن. وقتی این دو کنار هم میآیند، معنای «مروارید پاشیدن» را میدهند. اما مگر کسی مروارید را بر زمین میپاشد؟ نه! این یک کنایه است. کنایه یعنی چیزی بگوییم اما چیز دیگری اراده کنیم. در فرهنگ فارسی، وقتی باران خیلی شدید و پشتسر هم میبارد، میگویند آسمان گوهرفشانی میکند. یعنی قطرات باران مثل دانههای مروارید، درخشان و پیاپی از آسمان فرو میریزند.
در کتابهای فارسی خواندهایم که «چون مروارید میبارید» یا «باران گوهرفشان». شاعران قدیم هم دوست داشتند باران را به جواهر تشبیه کنند؛ چون باران برای کشاورزی و زندگی ارزشی به اندازهٔ گوهر دارد.
هر روز با گوهرفشانی؛ از کوچه تا کلاس درس
حتماً برای شما هم پیش آمده که ناگهان آسمان تیره میشود و باران تندی شروع میشود. آن لحظه که قطرات پشت شیشهٔ کلاس را میپوشاند، میتوانی بگویی: «وای چه گوهرفشانی زیبایی!» یا وقتی از مدرسه به خانه میروی و باران چترت را محکم میکوبد، این واژهٔ قشنگ را به یاد بیاور. فرق بین باران معمولی و گوهرفشانی را در جدول زیر ببینیم:
| نوع باران | قطرات | مدت بارش | صدای بارش |
|---|---|---|---|
| باران معمولی (نم نم) | ریز و نرم | کوتاه | خش خش ملایم |
| گوهرفشانی (باران شدید) | درشت و برّاق مانند مروارید | چندین دقیقه یا ساعت | شرشر بلند و پشتسر هم |
دفعهٔ بعد که باران سختی گرفت، به دوستت بگو: «نگاه کن، آسمان دارد گوهر فشانی میکند!» آن وقت هم یک واژهٔ ادبی یاد گرفتهای، هم نشان دادهای که دایرهٔ واژههایت حسابی گسترده است.
سه پرسش چالشی؛ گوهرفشانی در ذهن تو
پاسخ: بیشتر برای باران شدید به کار میرود، اما گاهی شاعران برای ریزش اشک یا فروغ ستارگان هم از آن استفاده کردهاند. مثلاً «اشکهای گوهرفشان» یعنی اشکهای درشت و پیاپی. ولی رایجترین کاربرد همان باران تند است.
پاسخ: مروارید همیشه در فرهنگ فارسی نشانهٔ زیبایی، کمیابی و درخشندگی است. قطرات درشت باران هم زیر نور چراغ یا آفتاب میدرخشند. به علاوه مروارید از دریا بیرون میآید و باران هم از آسمان؛ هر دو یک رازآلودگی قشنگ دارند.
پاسخ: تگرگ دانههای یخ است و معمولاً به گلها و ماشینها آسیب میزند. اما گوهرفشانی یعنی بارانِ نرم ولی شدید که دانههایش مثل مرواریدهای گرد و روان هستند. تگرگ سفت و سخت است، ولی گوهرفشانی لطیف و زیبا.