قرارداد رویترز: قراردادی که به انگلیسی‌ها حق ساخت راه‌آهن و بهره‌برداری از معادن ایران را می‌داد.

قرارداد رویترز: قراردادی که به انگلیسی‌ها حق ساخت راه‌آهن و بهره‌برداری از معادن ایران را می‌داد

قرارداد رویترز چه بود و چگونه به وجود آمد؟

تصور کنید هم‌کلاسی شما یک خوراکی خوشمزه دارد و به شما می‌گوید: «اگر تکالیف مرا تا آخر سال انجام دهی، هر روز نصف خوراکی‌ام را به تو می‌دهم.» این شبیه قرارداد رویترز است. ناصرالدین شاه به بارون رویترز (یک تاجر انگلیسی) اجازه داد تا در ایران خیلی از کارهای مهم را انجام دهد، در ازای اینکه به شاه پول بدهد. این قرارداد در تاریخ 25 جولای 1872 امضا شد و قرار بود 70 سال ادامه پیدا کند.

دولت ایران در آن زمان پول زیادی نداشت. شاه به فکر افتاد که با دادن امتیازهایی به کشورهای خارجی، هم پول به دست آورد و هم ایران را آباد کند. اما این کار مانند فروش کلید خانه به یک غریبه بود. بر اساس این قرارداد، رویترز می‌توانست در سراسر ایران (به جز شهرهای مقدس مشهد و قم و کربلا) راه‌آهن بسازد و از آنها استفاده کند. همچنین حق استخراج نفت، گاز، زغال‌سنگ، مس، آهن، سرب و دیگر معادن را به دست آورد. حتی می‌توانست یک بانک ملی برای ایران تأسیس کند و اسکناس چاپ نماید.

امتیازهای بزرگ: راه‌آهن، معادن و بانک

قرارداد رویترز سه بخش اصلی داشت. بیایید هر کدام را با یک مثال ساده ببینیم:

در مقابل، رویترز قول داد که هر سال 15000 پوند به ایران بپردازد و بعد از اینکه سود خالص به دست آورد، 20 درصد از آن سود را هم به دولت ایران بدهد. همچنین قرار بود یک راه‌آهن از خلیج فارس به دریای خزر بسازد که خیلی گران بود.

یک مثال عینی: اگر قرارداد رویترز اجرا می‌شد چه می‌شد؟

فرض کنید شما یک زمین بزرگ دارید که زیر آن زغال‌سنگ و آهن زیادی وجود دارد. یک فرد خارجی می‌آید و می‌گوید: «من راه می‌سازم تا وسایل نقلیه بروند و معدن‌ها را حفر می‌کنم. در ازای آن، فقط یک پول ناچیز به تو می‌دهم و خودم تمام سود را می‌برم.» این دقیقاً همان چیزی بود که می‌توانست برای ایران پیش بیاید. مردم عادی نمی‌توانستند از معادن استفاده کنند و هر کسی می‌خواست سفر کند باید بلیت قطار را از شرکت انگلیسی می‌خرید. حتی پول ایران (اسکناس) هم توسط بانک انگلیسی چاپ می‌شد. یعنی انگلیسی‌ها می‌توانستند تصمیم بگیرند که پول ما چقدر ارزش داشته باشد.

برای یک دانش‌آموز ابتدایی، ساده‌ترین مثال این است: تصور کنید در حیاط مدرسه یک چشمه آب شیرین پیدا شده است. مدیر مدرسه به جای اینکه اجازه دهد همه دانش‌آموزان از آن آب بخورند، تمام چشمه را به یک شرکت می‌فروشد. شرکت هم آب را به قیمت خیلی گران به بچه‌ها می‌فروشد. این همان اتفاقی بود که ممکن بود برای معادن ایران بیفتد.

چرا قرارداد رویترز لغو شد؟ (چالش‌های مفهومی)

درس‌هایی از قرارداد رویترز برای امروز

قرارداد رویترز به ما یاد می‌دهد که یک کشور نباید تمام منابع مهم خود را به خارجی‌ها بدهد، مگر اینکه سود عادلانه‌ای به دست آورد. امروزه ایران قراردادهای خارجی زیادی دارد، اما سعی می‌کند که کنترل اصلی روی معادن، بانک‌ها و راه‌آهن‌ها را حفظ کند. این قرارداد همچنین نشان می‌دهد که مردم و کشورهای همسایه می‌توانند جلوی یک توافق ناعادلانه را بگیرند.

پاورقی

[1] بارون پل رویتر (Baron Paul Reuter): بنیان‌گذار خبرگزاری معروف رویترز که یک تاجر و بانکدار آلمانی‌الاصل بود اما بعداً تابعیت انگلیسی گرفت.

[2] انحصار (Monopoly): وضعیتی که در آن فقط یک شخص یا یک شرکت اجازه دارد کالا یا خدمتی را تولید یا بفروشد. در انحصار، فروشنده می‌تواند قیمت را خیلی بالا ببرد چون رقیبی ندارد.

[3] ناصرالدین شاه: چهارمین شاه از دودمان قاجار در ایران که از 1848 تا 1896 حکومت کرد. او به سفرهای اروپایی و قراردادهای خارجی معروف بود.

[4] قرارداد امتیازی (Concession agreement): نوعی قرارداد که در آن دولت یک کشور امتیاز انجام کار خاصی (مثل ساختن راه یا استخراج معدن) را به یک شخص یا شرکت خارجی می‌دهد.