۱. بودای بامیان؛ دو برادر سنگی در دل کوه
تصور کنید در میان کوههای سخت و بلند، دو مجسمهی غولپیکر از دل سنگ بیرون آمده باشند. یکی به بلندی یک ساختمان 6 طبقه و دیگری به بلندی یک ساختمان 11 طبقه. این مجسمهها در درهی بامیان در کشور افغانستان قرار داشتند. به آنها بودای بزرگ بامیان (به بلندی 55 متر) و بودای کوچک بامیان (به بلندی 38 متر) میگفتند. این دو مجسمه، بودا[1] (بنیانگذار آیین بودا) را نشان میدادند.
برای یک دانشآموز ابتدایی شاید جالب باشد که بداند این مجسمهها مثل یک مجسمه یخی بزرگ نبودند که آب شوند، بلکه از دل کوه تراشیده شده بودند. استادکاران قدیم، ابتدا یک طاقچه بزرگ در کوه کندند و بعد درون آن، بودا را از سنگ تراشیدند. لباس بودا هم از گل و کاه ساخته شده بود و روی سنگ را میپوشاند.
| نام مجسمه | بلندی (متر) | تقریباً چند طبقه | سال ساخت (میلادی) |
|---|---|---|---|
| بودای بزرگ | 55 | 11 طبقه | حدود 554 میلادی |
| بودای کوچک | 38 | 6 طبقه | حدود 507 میلادی |
۲. چرا این مجسمهها برای مردم مهم بودند؟
در زمان قدیم، بامیان یک شهر بزرگ در مسیر راه ابریشم[2] بود. راه ابریشم مانند یک جاده بزرگ بود که کشورهای چین، هند، ایران و روم را به هم وصل میکرد. مسافران و بازرگانان از این جاده رد میشدند و وقتی مجسمههای بودا را میدیدند، خوشحال میشدند و برای آرامش خود دعا میکردند.
مثال ساده فرض کنید در یک بیابان بزرگ، ناگهان یک پارک بزرگ و زیبا با یک مجسمه بسیار قشنگ ببینید. حتماً خوشحال میشوید و مدتی در آنجا استراحت میکنید. بوداهای بامیان هم برای مسافران قدیم چنین نقشی داشتند. دور تا دور مجسمهها غارهای کوچک و بزرگ بود که راهبان (مردان مذهبی) در آنها زندگی میکردند و به مسافران غذا و آب میدادند.
این مجسمهها فقط برای بوداییها مهم نبودند؛ بلکه تمام مردم افغانستان و جهان به آنها به چشم یک گنجینه تاریخی نگاه میکردند. یونسکو[3] (سازمان جهانی که از آثار باستانی محافظت میکند) در سال 2003 میلادی دره بامیان را به عنوان میراث جهانی ثبت کرد، حتی بعد از اینکه مجسمهها تخریب شده بودند.
۳. چگونه بوداهای بامیان ساخته شدند؟
ساخت این مجسمهها خیلی سخت بود. معماران و سنگتراشهای ماهر، مراحل زیر را انجام دادند:
- مرحله اول (کَندن طاقچه): ابتدا یک جای بزرگ و توخالی مثل یک قفسه در دل کوه میکندند. عمق طاقچه گاهی به 8 متر میرسید.
- مرحله دوم (تراشیدن بودا): درون آن طاقچه، کمکم سنگ را میتراشیدند تا شکل بودا بیرون بیاید. ابتدا سر و صورت و بعد تنه و پاها.
- مرحله سوم (پوشاندن با گل): روی سنگ را با لایهای از گل و کاه و گچ میپوشاندند تا صاف و نرم شود. بعد روی آن را رنگ میزدند.
- مرحله چهارم (جزئیات): لباس بودا را به صورت چینچین درمیآوردند و صورت را با رنگهای روشن نقاشی میکردند.
$ T_d - T_b = 2001 - 554 = 1447 $ سال. یعنی بودای بزرگ بیش از 1400 سال پابرجا بود.
۴. تخریب مجسمهها؛ حادثهای که جهان را اندوهگین کرد
در سال 2001 میلادی، گروهی که در افغانستان حاکم بودند، دستور دادند این دو مجسمه بزرگ را با مواد منفجره (مانند دینامیت) منهدم کنند. آنها فکر میکردند این مجسمهها نباید وجود داشته باشند. تخریب چند هفته طول کشید. اول با توپ و تانک به مجسمهها شلیک کردند، ولی چون بسیار محکم بودند، در نهایت در پای مجسمهها سوراخهایی ایجاد کردند و درون آنها مواد منفجره کار گذاشتند و منفجر کردند. بودای بزرگ و کوچک به تکههای کوچک سنگ تبدیل شدند.
مردم سراسر جهان وقتی این خبر را شنیدند، بسیار ناراحت شدند. موزهها، باستانشناسان و کشورهای مختلف تلاش کردند جلوی تخریب را بگیرند، اما موفق نشدند. فقط چند روز قبل از تخریب، یک تیم از یونسکو به بامیان رفت تا مجسمهها را ببیند، اما دیگر دیر شده بود.
پاسخ: بله. امروزه پای مجسمهها و قسمتهایی از پاها و طاقچه پشت سر آنها هنوز در کوه دیده میشود. همچنین در موزههای افغانستان و برخی کشورهای دیگر، تکههای کوچکی از گچ و سنگ مجسمهها نگهداری میشود.
۵. چالشهای مفهومی: سه پرسش و پاسخ
پرسش ۱: اگر بوداها از سنگ بودند، چرا با باران و باد در طول ۱۵۰۰ سال خراب نشدند؟
پاسخ: سنگ بسیار سخت است، ولی باران و باد به مرور زمان میتوانند سنگ را فرسوده کنند. اما سازندگان قدیم روی سنگ را با لایهای از گل و گچ پوشانده بودند که هر چند سال یک بار آن را ترمیم میکردند. همچنین طاقچه بزرگ پشت مجسمه مانع میشد باران مستقیم به بودا ببارد. به همین دلیل آنها تا قبل از تخریب، سالم مانده بودند.
پرسش ۲: آیا ممکن است دوباره مجسمهها را بسازند؟
پاسخ: کشورهای مختلف و یونسکو درباره بازسازی بحث کردهاند. برخی میگویند باید همان خرابهها را به عنوان یادآوری تاریخ نگه داریم. برخی دیگر میگویند میتوانیم یک کپی از مجسمهها را در جای دیگری بسازیم. تا امروز (سال 2026) تصمیم نهایی گرفته نشده است، اما مردم محلی با کمک یونسکو در حال مرمت غارهای اطراف هستند.
پرسش ۳: چرا این مجسمهها را «بودای بامیان» مینامند؟
پاسخ: «بامیان» نام دره و منطقهای در افغانستان است که مجسمهها در آن قرار داشتند. «بودا» هم لقب شخصی به نام «سیذارتا گوتاما»[4] است که بیش از 2500 سال پیش در هند زندگی میکرد و آیین بودا را پایهگذاری کرد. به همین دلیل مجسمههایی که او را نشان میدهند، «بودا» نامیده میشوند.
۶. امروز در بامیان چه میگذرد؟
اکنون در دره بامیان، جای خالی دو مجسمه در دل کوه به چشم میخورد. مردم محلی و گردشگران از سراسر جهان به آنجا میروند تا این جای خالی را ببینند و تاریخ را لمس کنند. سالانه جشنهای فرهنگی در بامیان برگزار میشود و هنرمندان با نورپردازی، شب هنگام تصویر بوداها را روی کوه نشان میدهند. همچنین موزه کوچکی در آن نزدیکی ساخته شده که عکسها و فیلمهایی از بوداهای بامیان را نمایش میدهد.
مثال ملموس مانند این است که در خانهتان یک نقاشی بسیار قدیمی و قشنگ داشته باشید که متأسفانه پاره شده باشد. شما جای خالی آن را روی دیوار میبینید و هر بار به یادش میافتید. مردم بامیان هم هر روز جای خالی بوداها را میبینند و از اینکه چنین گنجینهای را از دست دادهاند، ناراحت هستند. اما تلاش میکنند با برگزاری مراسم و نمایش عکسها، یاد آنها را زنده نگه دارند.
پاورقیها
[1] بودا: لقب «سیذارتا گوتاما» (Siddhartha Gautama)، بنیانگذار آیین بودا در هند باستان. معنی بودا «روشنیافته» یا «بیدارشده» است.
[2] راه ابریشم: (Silk Road) شبکهای از مسیرهای بازرگانی باستانی که شرق آسیا را به غرب آسیا و اروپا متصل میکرد. نام آن از تجارت ابریشم چین گرفته شده است.
[3] یونسکو: مخفف سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (UNESCO) که از آثار فرهنگی و طبیعی مهم جهان محافظت میکند.
[4] سیذارتا گوتاما: (Siddhartha Gautama) نام شخصی که بعدها بودا نامیده شد. او حدود 563 تا 483 پیش از میلاد در نپال و هند زندگی میکرد.