مسجد سلطان احمد: کاشیکاریهای آبی و داستانهای جذاب
مسجد سلطان احمد که به «مسجد آبی» نیز معروف است، در استانبول ترکیه قرار دارد. این مسجد به دلیل کاشیکاریهای آبی و شش منارهاش شناخته میشود. ساخت آن در زمان پادشاهی سلطان احمد یکم انجام شد. معماری زیبا، گنبد بزرگ، حیاط وسیع و کاشیهای دستساز، این بنا را به یک مقصد دیدنی تبدیل کرده است. در این مقاله با بخشهای گوناگون مسجد، تعداد منارهها، رازهای کاشیها و چالشهای ساخت آن آشنا میشوید.
مسجد آبی کجاست و چرا به این نام خوانده میشود؟
مسجد سلطان احمد در منطقهٔ سلطان احمد استانبول، روبروی مسجد ایاصوفیه ساخته شده است. دانشآموزان عزیز، فرض کنید دو تا ساختمان بسیار بزرگ و قدیمی در دو سوی یک میدان سبز قرار دارند. یکی از آنها مسجد آبی است. نام «آبی» به خاطر کاشیهای آبی داخل مسجد به آن داده شده است. بیش از ۲۰,۰۰۰ کاشی دستساز با طرح لاله و شاخههای گل، دیوارها را پوشاندهاند. تصور کنید کتابخانهٔ مدرسهتان پر از نقاشیهای آبی رنگ باشد؛ این مسجد هم همین احساس آرامش را به بازدیدکننده میدهد.
معماری گنبدها و منارهها: شش منارهٔ ویژه
بیشتر مسجدهای بزرگ چهار مناره دارند، اما مسجد سلطان احمد ۶ مناره دارد. چرا؟ داستانی هست که سلطان احمد به معمار گفته بود «منارههای طلایی» (altın minareler) بسازد، اما معمار «شش مناره» (altı minare) شنید. این اشتباه شیرین باعث شد مسجد شش مناره داشته باشد. گنبد اصلی مرتفع و بزرگ است و اطراف آن گنبدهای نیمدایره و کوچک قرار دارند. ارتفاع گنبد اصلی حدود ۴۳ متر است. برای اینکه بفهمید چقدر بلند است، تصور کنید یک ساختمان ۱۴ طبقه را در نظر بگیرید.
کاشیکاریهای شگفتانگیز: لالهها و گلهای آبی
کارگران و هنرمندان در زمان عثمانی برای ساخت کاشیها از کورههای مخصوص استفاده میکردند. رنگ غالب، آبی فیروزهای و آبی لاجوردی است. طرحهای لاله، میخک و سنبل روی کاشیها نقش بسته است. یک دانشآموز میتواند هر کاشی را مثل یک صفحهٔ نقاشی کوچک ببیند که داستان طبیعت را روایت میکند. پنجرههای بزرگ نور را به داخل میفرستند و نور روی کاشیهای آبی میتابد؛ در نتیجه تمام فضای داخلی مسجد به رنگ آبی روشن دیده میشود.
| ویژگی | مقدار یا توضیح | مثال ملموس برای دانشآموز |
|---|---|---|
| تعداد منارهها | ۶ مناره | به اندازهٔ تعداد دفعاتی که در هفته به مدرسه میروی (۶ روز) |
| تعداد کاشیها | بیش از ۲۰,۰۰۰ عدد | اگر هر روز ۱۰۰ کاشی ببینی، ۲۰۰ روز طول میکشد تا همه را ببینی |
| سال ساخت | ۱۶۰۹ تا ۱۶۱۶ میلادی | حدود ۴۰۷ سال پیش (قدیمیتر از مادربزرگ مادربزرگها) |
حیاط و وضوخانه: محل آب و استراحت
مسجد سلطان احمد حیاطی به بزرگی خود مسجد دارد. در وسط حیاط، یک فوارهٔ ششضلعی برای وضو گرفتن وجود دارد. وضو یعنی شستن دست و صورت پیش از نماز. برای دانشآموزانی که عاشق آب بازی هستند، دیدن فوارههای سنگی قدیمی جذاب است. ستونهای اطراف حیاط با قوسهای زیبا به هم وصل شدهاند. در حیاط میتوانی سایهٔ درختهای چنار را ببینی و استراحت کنی.
مثال عملی: سفری کوتاه به درون مسجد
تصور کنید وارد درب بزرگ چوبی مسجد میشوید. ابتدا حیاط را میبینید، سپس با برداشتن کفشهایتان وارد صحن اصلی میشوید. فرش قرمز رنگ زیر پا است و بالای سرتان گنبدی بلند با نقوش اسلیمی [۱] میبینید. نور از ۲۶۰ پنجره به داخل میتابد. برخی از پنجرهها شیشههای رنگی دارند. صدای پرندگان را از بیرون میشنوید. این حس مانند این است که در یک جعبهٔ آبی بزرگ پر از آرامش قرار گرفتهاید.
چالشهای مفهومی
۱. چرا بعضی از کاشیهای مسجد آبی رنگشان تغییر کرده است؟
پاسخ: با گذشت بیش از ۴۰۰ سال، گرد و غبار، رطوبت و نور آفتاب باعث دگرگونی رنگ بعضی کاشیها شده است. همچنین در زمانهای گذشته تعمیرات دقیق نبوده. مثل یک مدادرنگی که بعد از چند سال کمرنگ میشود.
۲. چگونه سازندگان قدیم بدون ماشینآلات سنگین، گنبد بزرگ را ساختند؟
پاسخ: آنها از داربستهای چوبی و نیروی انسان و حیوانات استفاده میکردند. سنگها را با طناب و قرقره بالا میبردند. فرمول سادهٔ قرقره: نیروی لازم $F = W / n$ که در آن $W$ وزن سنگ و $n$ تعداد طنابهای قرقره است. با افزایش $n$، نیروی کمتری لازم داشتند.
۳. آیا راست است که مسجد سلطان احمد قبلاً زندان بوده؟
پاسخ: خیر، این یک باور نادرست است. مسجد همیشه جای عبادت بوده. فقط در دورهٔ جنگ جهانی اول از حیاط آن به عنوان انبار اسلحه استفاده شد، اما خود مسجد هرگز زندان نبوده است.
مسجد سلطان احمد با شش مناره و کاشیهای آبی یک اثر تاریخی ارزشمند است. این مسجد به ما یاد میدهد که هنر و ریاضیات (در معماری گنبد و منارهها) چگونه با هم ترکیب میشوند. هر سال میلیونها گردشگر از آن بازدید میکنند. حفظ چنین بناهایی برای نسلهای آینده مانند نگهداری از یک کتاب نقاشی گرانبهاست.
پاورقی
[۱] اسلیمی: نقشهای منحنی و مارپیچی که شبیه به شاخههای درخت انگور است و در هنر اسلامی بسیار دیده میشود. معادل انگلیسی: Arabesque.
[۲] استانبول: بزرگترین شهر ترکیه که قبلاً «قسطنطنیه» نام داشت. معادل انگلیسی: Istanbul.
[۳] سلطان احمد یکم: پادشاه امپراتوری عثمانی که در ۱۴ سالگی به سلطنت رسید و دستور ساخت مسجد را صادر کرد. معادل انگلیسی: Ahmed I.