امپراتوری عثمانی: حکومت بزرگی که سالها در ترکیه و مناطق اطراف آن فرمانروایی میکرد
چگونه امپراتوری عثمانی آغاز به کار کرد؟
امپراتوری عثمانی در حدود سال 1299 میلادی توسط رهبری به نام عثمان یکم در شمال غربی آناتولی (ترکیه امروزی) پایهگذاری شد. نام «عثمانی» از نام همین بنیانگذار گرفته شده است2. در ابتدا، عثمانی یک حکومت کوچک بود، اما کمکم با فتح شهرها و سرزمینهای اطراف، بزرگ و بزرگتر شد. برای مثال، فتح شهر بورسا در سال 1326 میلادی یکی از نخستین پیروزیهای مهم آنها بود. بعدها، امپراتوری عثمانی توانست قسطنطنیه (استانبول امروزی) را در سال 1453 به رهبری سلطان محمد فاتح فتح کند و آن را پایتخت خود ساخت.
سلطانها و ساختار حکومت در عثمانی
در رأس حکومت عثمانی، شخصی به نام سلطان قرار داشت. سلطان هم فرماندهٔ ارتش بود، هم بالاترین مقام قضایی و هم رهبر مذهبی. سلطانها معمولاً پسران خود را برای یادگیری حکومتداری آموزش میدادند. یکی از معروفترین سلطانها، سلیمان قانونی بود که در قرن 16 میلادی زندگی میکرد و قوانین مهمی را تدوین نمود. در کنار سلطان، گروهی از مشاوران و وزیران به ادارهٔ کشور کمک میکردند. دیوان همایون (شورای سلطنتی) هر هفته تشکیل جلسه میداد و دربارهٔ مسائل مهم کشور تصمیمگیری میکرد.
| نام پایتخت | دورهٔ استفاده | ویژگی مهم |
|---|---|---|
| سوگوت | 1299 تا 1326 میلادی | نخستین پایتخت عثمانی |
| بورسا | 1326 تا 1365 میلادی | مرکز تجارت ابریشم |
| ادیرنه | 1365 تا 1453 میلادی | دروازهٔ فتح اروپا |
| استانبول (قسطنطنیه) | 1453 تا 1922 میلادی | پایتخت نهایی و بزرگترین شهر |
ارتش نیرومند عثمانی و سربازان ینیچری
یکی از دلایل قدرت عثمانی، ارتش منظم و آموزشدیدهٔ آن بود. معروفترین سربازان عثمانی ینیچری نام داشتند1. آنها سربازانی پیاده بودند که از کودکی آموزشهای سخت میدیدند و بسیار منظم و وفادار به سلطان بودند. ینیچریها در جنگهای مهم مانند فتح استانبول نقش کلیدی ایفا کردند. همچنین عثمانی از توپهای غولپیکر در میدان نبرد استفاده میکرد. برای نمونه، در محاصرهٔ استانبول، توپهایی به کار رفت که گلولههای سنگی به وزن چندصد کیلوگرم شلیک میکردند. فرمول تقریبی انرژی یک توپ جنگی آن زمان به صورت زیر است:
$E_k = \frac12 m v^2$که در آن m جرم گلوله (به کیلوگرم) و v سرعت آن (به متر بر ثانیه) است. هرچه جرم یا سرعت بیشتر بود، انرژی تخریبکنندهٔ توپ نیز افزایش مییافت.
قوانین و زندگی روزمره در عثمانی
امپراتوری عثمانی برای آنکه مردم مختلف بتوانند در کنار هم زندگی کنند، قوانینی وضع کرد. برای نمونه، گروههای مذهبی مختلف مانند مسلمانان، مسیحیان و یهودیان میتوانستند طبق قوانین خودشان در امور شخصی مانند ازدواج یا ارث تصمیم بگیرند. این سیستم «مِلَّت» نام داشت3. در شهرها، بازارهای بزرگ (بازار بزرگ استانبول) جای رفتوآمد مردم بود و کالاهایی مانند فرش، ادویه، جواهر و پارچه فروخته میشد. کودکان در مکتبخانهها (مدرسههای ابتدایی) خواندن و نوشتن میآموختند و نانواها نان تازهٔ مخصوص عثمانی را در تنورهای سنگی میپختند.
چالشهای مفهومی دربارهٔ امپراتوری عثمانی
پاسخ: خیر. امپراتوری عثمانی در اوج قدرت خود، سرزمینهای بسیار وسیعی شامل ترکیه امروزی، یونان، بلغارستان، مصر، عراق، عربستان، مجارستان و بخشهایی از ایران و الجزایر را در بر میگرفت. یعنی بسیار بزرگتر از کشور ترکیهٔ کنونی.
پاسخ: زیرا او قوانین منظم و نوشتهای برای ادارهٔ کشور تنظیم کرد. این قوانین مالیات، جریمهها، حقوق مردم و وظایف دولتمردان را مشخص مینمود. به خاطر همین نظم و قانونمداری، مردم به او لقب «قانونی» دادند.
پاسخ: پس از قرن 17 میلادی، امپراتوری عثمانی به تدریج ضعیف شد. دلایل مهمی مانند شکست در جنگها (مثلاً نبرد لپانتو)، از دست دادن سرزمینها، مشکلات اقتصادی، شورشهای داخلی و پیشرفت کشورهای اروپایی در صنعت و تکنولوژی باعث شد عثمانی نتواند مانند گذشته قدرتمند بماند. سرانجام پس از جنگ جهانی اول، امپراتوری عثمانی منحل شد و در سال 1923 کشور ترکیه به رهبری مصطفی کمال آتاتورک تأسیس گردید.
پاورقیها
1ینیچری (معادل انگلیسی: Janissary): سربازان پیادهٔ ویژه و آموزشدیدهٔ امپراتوری عثمانی که از میان کودکان مسیحی گرفته میشدند و به اسلام گروانده میشدند. آنها وفاداری زیادی به سلطان داشتند.
2عثمان یکم (معادل انگلیسی: Osman I): بنیانگذار سلسلهٔ عثمانی که نام این امپراتوری از روی او گرفته شده است.
3سیستم مِلَّت (معادل انگلیسی: Millet system): روشی برای ادارهٔ گروههای مذهبی مختلف در امپراتوری عثمانی که به هر گروه اجازه میداد طبق قوانین دینی خود در امور شخصی عمل کند.