نهنگ: بزرگترین جاندار دریایی در آبهای عمیق
۱. نهنگ چه فرقی با ماهی دارد؟
شاید فکر کنید نهنگ یک ماهی بزرگ است، اما اینطور نیست. نهنگ یک پستاندار دریایی[1] است، یعنی مانند گربه، سگ و انسان بچه به دنیا میآورد و به بچههایش شیر میدهد. نهنگها برای نفس کشیدن باید به سطح آب بیایند و از سوراخی به نام تنفسگاه[2] روی سرشان، هوا را بیرون و داخل کنند. وقتی نهنگ هوا را بیرون میدهد، فوارهای از آب بخارشده میبینیم.
یک مثال ساده: اگر یک توپ بادی را زیر آب فشار دهید و رها کنید، حبابها به سطح میروند. نهنگ هم همین کار را میکند، اما با فوارهای بلند و زیبا. برخلاف ماهیها که آبشش دارند و زیر آب اکسیژن میگیرند، نهنگ بدون هوا خفه میشود.
۲. غولهای آبهای عمیق: انواع نهنگ
نهنگها دو دستهٔ بزرگ دارند: نهنگهای بیدندان (بازال)[3] و نهنگهای دنداندار[4]. نهنگهای بیدندان مانند نهنگ آبی، بزرگترین جاندار تاریخ زمین هستند. آنها دهانهای بزرگ و صفحات شانهمانندی به نام بالین[5] دارند که مانند الک عمل میکند.
| ویژگی | نهنگهای بیدندان (مثل نهنگ آبی) | نهنگهای دنداندار (مثل نهنگ قاتل) |
|---|---|---|
| روش تغذیه | صافی کردن آب و خوردن جانوران ریز مثل کریل | شکار ماهی، ماهی مرکب و حتی فوک با دندان |
| تعداد گونه | 15 گونه | بیش از 70 گونه |
| نمونهٔ معروف | نهنگ آبی، نهنگ گوژپشت | نهنگ اسپرم، نهنگ قاتل (اورکا) |
۳. نهنگها چگونه در اعماق خیلی زیاد دوام میآورند؟
بعضی نهنگهای دنداندار مانند نهنگ اسپرم میتوانند تا عمق 2000 متری فرو روند. فشار آب در آن عمق آنقدر زیاد است که یک زیردریایی معمولی خرد میشود. اما بدن نهنگ سازگاریهای خاصی دارد: دندههایش خمشونده است و ریههایش قبل از شیرجه تخلیه میشود تا نیتروژن وارد خون نشود. همچنین میزان اکسیژن را در ماهیچههایش ذخیره میکند. این توانایی مانند این است که شما بتوانید نفس خود را به مدت یک ساعت حبس کنید!
۴. غذای نهنگ غولپیکر چیست؟ (مثال عینی)
نهنگ آبی که بزرگترین جاندار جهان است، از جانوران ریزی به نام کریل[6] تغذیه میکند. هر کریل فقط اندازهٔ یک ناخن انگشت شماست. نهنگ آبی در یک لقمه میتواند 500 هزار کریل را ببلعد! یعنی چیزی حدود 4 تن غذا در روز. برای اینکه تصویر بهتری داشته باشید، یک فیل آفریقایی حدود 5 تن وزن دارد. پس نهنگ آبی هر روز تقریباً وزن یک فیل کامل غذا میخورد!
۵. آوازهای زیر آب: چگونه نهنگها با هم حرف میزنند؟
نهنگهای گوژپشت آهنگهای بلندی زیر آب میخوانند که میتواند تا کیلومترها دورتر شنیده شود. آنها از این آوازها برای پیدا کردن دوست و علامت دادن به دیگر نهنگها استفاده میکنند. دانشمندان این آهنگها را ضبط کردهاند و میدانند که آواز هر گروه از نهنگها با گروه دیگر فرق دارد. گاهی این آوازها تا 30 دقیقه ادامه پیدا میکند و بعد دوباره تکرار میشود.
۶. چالشهای مفهومی: پرسش و پاسخ دربارهٔ نهنگ
پاسخ: بیشتر نهنگها گلوی بسیار باریکی دارند. نهنگ آبی گلویی به اندازهٔ یک پرتقال دارد، بنابراین نمیتواند انسان را قورت دهد. فقط نهنگ اسپرم دندان بزرگ دارد، اما ترجیح میدهد ماهی مرکب غولپیکر بخورد.
پاسخ: این کار را برای ارتباط، تمیز کردن پوست از انگلها یا نشان دادن قدرت به دیگر نهنگها انجام میدهند. گاهی هم فقط برای سرگرمی و بازی!
پاسخ: نهنگ عنبر (اسپرم) میتواند تا 90 دقیقه نفس خود را حبس کند. اما نهنگ آبی حدود 20 تا 30 دقیقه بیشتر نمیتواند زیر آب بماند.
۷. خطرات و حفاظت از نهنگها
بیشتر نهنگها در خطر انقراض هستند. دلیل آن شکار بیرویه در گذشته، برخورد با کشتیهای بزرگ و آلودگی صوتی دریاهاست. صداهای بلند سونار کشتیها ارتباط نهنگها را مختل میکند. امروزه قوانین بینالمللی شکار نهنگ را ممنوع کرده و مناطق حفاظتشدهٔ دریایی برای آنها ایجاد شده است.
پاورقیها
[1] پستاندار دریایی (Marine mammal) – جانوری که در دریا زندگی میکند، خونگرم است، بچه به دنیا میآورد و شیر میدهد.
[2] تنفسگاه (Blowhole) – سوراخ روی سر نهنگ که مانند بینی عمل میکند.
[3] نهنگ بیدندان یا بازال (Baleen whale) – نهنگهایی که به جای دندان صفحات شانهدار دارند.
[4] نهنگ دنداندار (Toothed whale) – نهنگهایی که دندان دارند و شکارچی هستند.
[5] بالین (Baleen) – صفحات شاخی و نرم در دهان نهنگ که آب را صاف میکند.
[6] کریل (Krill) – جانور ریز شبیه میگو که دستهجمعی در اقیانوسها زندگی میکند.