دلفین: پستاندار دریایی باهوش و بازیگوش
۱. دلفین پستاندار است نه ماهی
بسیاری از دانشآموزان ابتدایی فکر میکنند دلفین یک ماهی بزرگ است، اما این درست نیست. دلفین مانند انسان و سگ، پستاندار است. به این معنی که:
- بچههایش را با شیر خود تغذیه میکند.
- برای تنفس به سطح آب میآید و از طریق سوراخی به نام تنفسی1 هوا را وارد ریههایش میکند.
- بدنش دارای خون گرم است، یعنی دمای بدنش همیشه ثابت میماند، چه آب سرد باشد چه گرم.
برای درک بهتر: تصور کن یک سگ را به دریا ببری. سگ برای نفس کشیدن باید سرش را بالای آب بیاورد. دلفین هم دقیقاً همین کار را میکند. او میتواند حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه زیر آب بماند و بعد سریع به سطح بیاید و با "فیشش" هوا را عوض کند.
۲. مغز بزرگ و توانایی حل مسئله
دلفینها بعد از انسان، بزرگترین مغز را نسبت به اندازه بدن دارند. این مغز به آنها اجازه میدهد کارهای هوشمندانهای انجام دهند. برای نمونه:
- دلفینها از اسفنج دریایی به عنوان محافظ پوزه خود هنگام جستجوی غذا در کف دریا استفاده میکنند (استفاده از ابزار).
- در آزمایشها، دلفینها یاد گرفتهاند که شکلهای مختلف را تشخیص دهند و با دکمهها علامت بدهند.
- دلفین میتواند خود را در آینه بشناسد، یعنی میداند آن تصویر خودش است. این توانایی فقط در جانوران بسیار باهوش مانند شامپانزه و فیل دیده میشود.
۳. زبان صوتی و پرشهای بازیگوش
دلفینها به وسیله صداهایی مانند کلیک2، سوت3 و جیرجیر با یکدیگر حرف میزنند. هر دلفین یک سوت منحصربهفرد دارد که مانند اسم اوست. وقتی دو دلفین به هم میرسند، سوت خود را تکرار میکنند تا همدیگر را صدا بزنند. همچنین دلفینها با پرشهای بلند از آب و کفزدن با دم، بازی میکنند. این کارها فقط برای سرگرمی نیست؛ گاهی برای دور کردن ماهیها به سمت هم یا نشان دادن قدرت به دیگر دلفینها انجام میشود.
| قابلیت | دلفین | انسان |
|---|---|---|
| شنوایی زیر آب | بسیار عالی (تا 150 کیلوهرتز) | ضعیف (تا 20 کیلوهرتز) |
| تشخیص خود در آینه | بله | بله (از حدود ۱۸ ماهگی) |
| استفاده از ابزار | بله (اسفنج دریایی) | بله (بسیار پیشرفته) |
۴. چگونه دلفینها در دریا به یکدیگر کمک میکنند؟
دلفینها جانورانی بسیار اجتماعی هستند و در گروههای تا ۱۰۰ تایی زندگی میکنند. اگر یک دلفین بیمار یا مجروح شود، دیگران او را رها نمیکنند. آنها از دو طرف به او فشار میآورند تا سرش بالای آب بماند و بتواند نفس بکشد. این رفتار «همیاری» نام دارد. همچنین دلفینهای مادر برای مدت طولانی (تا دو سال) از بچههای خود مراقبت میکنند و به آنها شکار کردن و تشخیص خطر را میآموزند.
اگر $ N $ تعداد دفعات تکرار یک رفتار توسط دلفین مادر باشد و $ S $ تعداد دفعاتی که بچه دلفین آن رفتار را با موفقیت انجام دهد، آنگاه سرعت یادگیری از رابطهٔ زیر به دست میآید:
$ \frac{S}{N} \times 100 = \text{درصد یادگیری} $
(مثلاً اگر مادر ۱۰ بار پرش نشان دهد و بچه ۷ بار درست بپرد، درصد یادگیری برابر ۷۰٪ است.)
۵. چالشهای مفهومی برای دانشآموزان
پاسخ: چون دلفین پستاندار است و ریه دارد، نه آبشش. او هر چند دقیقه یک بار به سطح آب میآید و از طریق سوراخ بالای سرش (تنفسی) هوا را بیرون و داخل میکند. دریچه مخصوصی در تنفسی وجود دارد که هنگام ورود به آب بسته میشود تا آب وارد ریهها نشود.
پاسخ: بله، گزارشهای واقعی زیادی وجود دارد که دلفینها شناگرانی را که در حال غرق شدن بودند به سمت ساحل هدایت کردهاند یا کوسهها را از نزدیک انسان دور کردهاند. دلفینها به طور غریزی به اشیای در حال حرکت در آب واکنش نشان میدهند و اگر صدای اضطراب انسان را تشخیص دهند، به کمک میآیند.
پاسخ: بله، حتی بهتر از روز! دلفینها با فرستادن کلیکهای صوتی و گوش دادن به پژواک آن، شکل، فاصله و اندازه طعمه را تشخیص میدهند. این روش «پژواکیابی»4 نام دارد و شبیه سونار زیردریاییهاست.
۶. حفاظت از دلفینها
متأسفانه برخی دلفینها به دلیل گرفتار شدن در تورهای ماهیگیری، آلودگی دریاها و کاهش غذا در خطر هستند. ما میتوانیم با ریختن ندادن زباله در دریا، استفاده نکردن از کیسههای پلاستیکی و حمایت از پارکهای دریایی به آنها کمک کنیم.
- دلفین پستاندار است، نه ماهی، و با ریه نفس میکشد.
- مغز بزرگ دلفین به او امکان حل مسئله، استفاده از ابزار و تشخیص خود در آینه را میدهد.
- دلفینها با سوتهای منحصربهفرد ارتباط برقرار میکنند و از پژواکیابی برای شکار استفاده میکنند.
- آنها جانورانی اجتماعی و همیار هستند و از اعضای بیمار گروه محافظت میکنند.
پاورقیها
1تنفسی (Blowhole): سوراخی روی سر دلفین که برای تنفس و تولید صداهای کلیک و سوت به کار میرود.
2کلیک (Click): صدای تیز و کوتاهی که دلفین برای پژواکیابی و تشخیص موقعیت طعمه میفرستد.
3سوت (Whistle): صدای کشیده و زیری که دلفینها برای شناسایی خود و برقراری ارتباط اجتماعی از آن استفاده میکنند.
4پژواکیابی (Echolocation): روشی که در آن جانور صداهایی میفرستد و با گوش دادن به بازتاب آنها از اجسام، مکان و ویژگی آن اجسام را تشخیص میدهد.