دریای خزر: بزرگ‌ترین دریاچه جهان که در شمال ایران قرار دارد و به دلیل بزرگی به آن دریا می‌گویند.

چرا به آن دریا می‌گویند؟ (بزرگی و موقعیت)

دریاچهٔ خزر آنقدر بزرگ است که اگر بخواهیم با یک ماشین دور آن را بگردیم، باید بیش از 7000 کیلومتر راه برویم! برای اینکه اندازهٔ آن را بهتر درک کنید، تصور کنید که این دریاچه تقریباً به اندازهٔ کشور آلمان است. پنج کشور در اطراف آن قرار دارند: ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان. عمیق‌ترین جای آن حدود 1025 متر است (که از ارتفاع قلهٔ توچال در تهران هم بیشتر است!). به خاطر همین وسعت و عمق، مردم قدیم به آن «دریا» گفتند. این دریاچه از شمال به جنوب کشیده شده و طول آن حدود 1200 کیلومتر است.

آب شور اما نه مثل اقیانوس (شوری و سطح آب)

آب دریاچهٔ خزر شور است، اما نه به شوری اقیانوس‌ها. میانگین شوری آن حدود 12 گرم نمک در هر کیلوگرم آب است، در حالی که اقیانوس‌ها حدود 35 گرم نمک دارند. یعنی اگر یک لیوان آب از دریای خزر بردارید، تقریباً یک قاشق چای‌خوری نمک در آن حل شده است. این مقدار نمک برای ماهی‌ها و موجودات زنده مناسب است. سطح آب این دریاچه حدود 28 متر پایین‌تر از سطح آزاد دریاهاست. جالب است بدانید که سطح آب آن در طول تاریخ بالا و پایین شده است. مثلاً در سال‌های اخیر به دلیل کاهش بارندگی و تبخیر زیاد، سطح آب حدود 1.5 متر پایین آمده است. نکتهٔ علمی در ریاضیات، اگر بخواهیم تقریب ساده‌ای از حجم آب دریاچه را نشان دهیم، می‌توانیم از فرمول حجم منشور استفاده کنیم: $ V \approx A \times h $ که در آن $ V $ حجم، $ A $ مساحت (حدود 371000 کیلومتر مربع) و $ h $ عمق متوسط (حدود 180 متر) است. با این حساب، حجم آب حدود 66780 کیلومتر مکعب می‌شود.

جانداران ساکن در دریای خزر (ماهی معروف خاویار)

شاید معروف‌ترین جاندار این دریاچه، ماهی خاویار (ماهی‌ای که تخم آن را خاویار می‌گویند) باشد. بیش از 90 درصد از خاویار جهان از دریای خزر به دست می‌آید. اما غیر از آن، ماهی‌های دیگری مثل کپور، سوف، کفال و اوزون‌برون هم در این دریا زندگی می‌کنند. تنها پستانداری که در این دریا زندگی می‌کند، فوک خزری¹ است. فوک خزری فقط در این دریاچه وجود دارد و جای دیگری از دنیا پیدا نمی‌شود. متأسفانه تعداد فوک‌ها به دلیل آلودگی و شکار بی‌رویه کم شده است. همچنین در بخش‌های کم‌عمق دریا، جلبک‌ها و گیاهان آبزی زیادی رشد می‌کنند که غذای ماهی‌ها را تشکیل می‌دهند.

کاربردهای مهم دریای خزر برای مردم (اقتصاد و حمل‌ونقل)

دریای خزر یک «جادهٔ آبی» بزرگ برای کشتی‌هاست. کشورهای اطراف از آن برای حمل کالاهایی مثل نفت، گندم و چوب استفاده می‌کنند. مثلاً کشتی‌های باری از بندر ترکمنستان به بندر انزلی در ایران می‌آیند. همچنین در بستر این دریا، ذخایر عظیم نفت و گاز طبیعی وجود دارد. چاه‌های نفتی که در آب حفر می‌شوند، شبیه چاه‌های آب هستند اما نفت بیرون می‌دهند. از دیگر کاربردها، گردشگری است: هر تابستان خانواده‌های زیادی به سواحل شمالی ایران (مثل محمودآباد و چالوس) می‌روند تا شنا کنند و از هوای خوب لذت ببرند. صید ماهی هم یکی از شغل‌های قدیمی مردم حاشیهٔ دریاست.

آلودگی و پایین رفتن سطح آب (چالش‌های امروز)

دریای خزر با چند مشکل بزرگ روبرو است: اول: آلودگی نفتی - نشت نفت از سکوها و کشتی‌ها باعث می‌شود که پرهای فوک‌ها به نفت آغشته شود و آنها نتوانند شنا کنند. دوم: ورود فاضلاب شهرها و کارخانه‌ها - این فاضلاب‌ها باعث زیاد شدن جلبک‌ها و کم شدن اکسیژن آب می‌شود. سوم: پایین رفتن سطح آب - رودخانه‌هایی که به خزر می‌ریزند (مثل رود ولگا در روسیه) کمتر از قبل آب دارند. به همین دلیل هر سال سطح آب حدود 10 سانتی‌متر پایین می‌آید. اگر این روند ادامه پیدا کند، بخش‌های شمالی دریاچه خشک خواهند شد.

پرسش و پاسخ‌های چالشی

پاورقی‌ها