علیرضا عباسی: خطاط مشهور دوره صفوی که کتیبه‌های مسجد امام را نوشته است.

علیرضا عباسی؛ استاد خوشنویسی که با قلم خود مسجد امام را آراست

روزگار و جایگاه هنری: از تبریز تا پایتخت صفوی

علیرضا عباسی، با نام کامل «علیرضا عباسی تبریزی»، در شهر تبریز به دنیا آمد و پرورش یافت [۱]. او در دوران پرآشوب حمله ازبک‌ها و عثمانی‌ها به سرزمین ایران زندگی می‌کرد. برای همین، مانند بسیاری از هنرمندان آن زمان، ناچار شد شهرش را ترک کند. او ابتدا به قزوین، که پایتخت پیشین صفویان بود، رفت و سپس به اصفهان، پایتخت جدید شاه عباس بزرگ، سفر کرد.

به دلیل هنر والایش، به زودی مورد توجه شاه عباس قرار گرفت. پادشاه او را به خدمت گرفت و ریاست «کتابخانه سلطنتی»مکانی برای گردآوری هنرمندان و نگهداری کتاب‌های نفیس را به او سپرد. این نشان می‌دهد که شاه چه قدر به دانش و هنر او احترام می‌گذاشت. روایت شده که وقتی علیرضا مشغول نوشتن بود، شاه عباس شمعدان طلایی را برای او نگه می‌داشت تا نور کافی داشته باشد [۲].

مسجد امام و کتیبه‌های ماندگار

مهم‌ترین اثر علیرضا عباسی که امروز هم می‌توانیم ببینیم، «کتیبه‌های مسجد امام» در اصفهان است. مسجد امام که در گذشته «مسجد شاه» نامیده می‌شد، یکی از شاهکارهای معماری ایرانی است [۴]. ورودی اصلی این مسجد که رو به میدان نقش جهان است، با کتیبه‌هایی به خط «ثلث»خطی درشت و خوانا که برای نوشتن روی بناها مناسب است آراسته شده است و این کتیبه‌ها توسط علیرضا عباسی نوشته شده‌اند [۷].

او همچنین کتیبه‌های مسجد شیخ لطف‌الله (که روبه‌روی مسجد امام است) و کاخ عالی قاپو را نیز نوشته است. برای درک بهتر ارزش کار او، به جدول زیر توجه کنید:

قلم جادویی؛ چگونه علیرضا عباسی می‌نوشت؟

استاد علیرضا عباسی به تمام سبک‌های اصلی خوشنویسی مانند «محقق»، «ریحان» و «توقیع» مسلط بود [۷]. اما شهرت اصلی او به دو دلیل است: نخست، کتیبه‌های ثلث با اندازه درشت و خوانا که برای بناها می‌نوشت و دوم، نوشته‌های نستعلیق که بسیار ظریف و هنرمندانه بودند. او در نوشتن «نستعلیق»خطی نرم و کج که برای نوشتن شعر بسیار زیباست از استاد «میرعلی هروی» پیروی می‌کرد.

ویژگی کار او «نظم و تناسب» بود. یعنی حروف را بسیار سنجیده و منظم کنار هم می‌گذاشت تا خواندن کتیبه برای مردم آسان باشد.

داستان رقابت با میرعماد

در زمان علیرضا عباسی، یک خوشنویس بسیار مشهور دیگر هم بود به نام «میرعماد حسنی». «میرعماد» در خط «نستعلیق» شهرت بسیار زیادی داشت و شاگردان زیادی هم تربیت می‌کرد. متأسفانه میان این دو هنرمند بزرگ، رقابت سختی وجود داشت [۶].

برخی از تاریخ‌نویسان گفته‌اند که علیرضا عباسی به شاه عباس نزدیک بود و شاید این نزدیکی باعث شد که «میرعماد» از چشم شاه بیفتد. سرنوشت «میرعماد» بسیار غم‌انگیز بود و به دستور شاه عباس کشته شد. اگرچه نمی‌توانیم به طور قطع بگوییم علیرضا در این ماجرا دست داشته است، اما این موضوع نشان می‌دهد که دنیای هنر در آن زمان نیز مانند امروز، پر از رقابت‌های سخت بوده است.

چالش‌های مفهومی

پاورقی‌ها

[۱] کتابخانه سلطنتی (Royal Library): مکانی در دربار پادشاهان که در آن هنرمندان، نقاشان، خوشنویسان و کتاب‌سازان مشغول به کار بودند و کتاب‌های نفیس و ارزشمند تولید می‌کردند.
[۲] ثلث (Thuluth script): یکی از خطوط اصلی و پرکاربرد در جهان اسلام که حروف آن کشیده و دارای انحنای زیبایی است. به دلیل اندازه درشت و خوانایی بالا، برای نوشتن بر روی سردر مساجد و بناهای تاریخی بسیار مناسب است.
[۳] نستعلیق (Nastaliq script): خط منحصر به فرد زبان فارسی که نرم و کج (مایل) نوشته می‌شود. زیباترین خط برای نوشتن اشعار حافظ و سعدی است.
[۴] میرعماد (Mir Emad): نام یکی دیگر از بزرگ‌ترین خوشنویسان تاریخ ایران که در خط نستعلیق تبحر خاصی داشت. او شاگردان بسیاری تربیت کرد و سبک او تا امروز ادامه یافته است.