گنبد چیست و چه شکلی دارد؟
گنبد یک سقف گرد و کروی است که شبیه نیمکره یا تخممرغ بریده شده میماند. اگر یک کاسه بزرگ را وارونه روی زمین بگذارید، شکل گنبد را دیدهاید. در معماری اسلامی، گنبد را روی مساجد (محل عبادت مسلمانان)، آرامگاه دانشمندان و ساختمانهای مهم مانند مدرسههای قدیمی میساختند. برای نمونه، گنبد مسجد شیخ لطفالله در شهر اصفهان یکی از زیباترین گنبدهای جهان است.
به دلیل آن که گنبد شکلی هندسی دارد، معماران قدیم برای ساخت آن از ریاضیات کمک میگرفتند. آنها فرمول سادهای برای پیدا کردن ارتفاع گنبد به کار میبردند. اگر شعاع دایرهٔ کف گنبد را R بگیریم، ارتفاع گنبد حدوداً با فرمول زیر به دست میآید:
مواد سازنده گنبد در گذشته و امروز
سازندگان گنبد از موادی استفاده میکردند که هم محکم باشد و هم شکل کروی را حفظ کند. در زمانهای قدیم، مهمترین مواد عبارت بودند از: آجر، خشت، گچ و کاشی. روی گنبدها را با کاشیهای رنگی و طرحهای هندسی میپوشاندند تا زیبا به نظر برسد. امروزه مهندسان از بتن مسلح، فولاد و شیشه نیز برای ساخت گنبد استفاده میکنند. برای نمونه، گنبد آزادی در تهران از بتن و فولاد ساخته شده است.
| ویژگی | گنبدهای قدیم (مثل مسجد امام اصفهان) | گنبدهای جدید (مثل گنبد کتابخانه ملی) |
|---|---|---|
| ماده اصلی | آجر، خشت، کاشی | بتن، فولاد، شیشه |
| ضخامت دیواره | زیاد (تا ۱ متر) | کم (۱۰ تا ۵۰ سانتیمتر) |
| دوام در برابر زلزله | متوسط | بسیار خوب |
چرا روی مساجد گنبد میسازند؟ (فایدههای عملی)
معماران مسلمان برای ساخت گنبد روی مساجد دلایل مهمی داشتند. اول اینکه گنبد صدا را تقویت میکند. وقتی امام جماعت در زیر گنبد نماز میخواند، صدای او به همه گوشههای مسجد میرسد. دوم اینکه گنبد سقف را بلند و باز میکند، بدون آنکه به ستونهای زیادی نیاز باشد. سوم اینکه گنبد گرما و سرما را تنظیم میکند: هوای گرم به بالا میرود و از روزنههای بالای گنبد خارج میشود و در زمستان، هوای گرم داخل گنبد جمع میماند. به این ترتیب، مسجد در تابستان خنک و در زمستان گرم میماند.
مثال عینی: فرض کنید در یک روز گرم تابستانی وارد مسجد جامع عتیق شیراز شوید. با وجود گرمای بیرون، زیر گنبد بزرگ آن احساس خنکی میکنید. این یکی از رازهای مهندسی گنبد است که بیش از هزار سال پیش بدون دستگاههای مدرن طراحی شده بود.
چالشهای مفهومی درباره گنبد (پرسش و پاسخ)
پاسخ: شکل گرد و کروی نیروهای وزن را به طور یکسان در تمام جهات پخش میکند. اگر سقف چهارگوش بود، گوشهها زودتر میشکستند. مثل یک پوسته تخممرغ که اگر از روی آن فشار دهید سخت میشکند، اما اگر آن را در مشت بگیرید (شکل گرد را حفظ کند) محکم است. گنبد هم به همین دلیل گرد ساخته میشود تا فشار را همهجا به طور مساوی تقسیم کند.
پاسخ: خیر، گنبد در معماری رومی، بیزانسی۱ و ایرانی باستان هم دیده میشود. اما آنچه گنبد اسلامی را متمایز میکند، تزیینات کاشیکاری، مقرنس۲ و خطاطی روی آن است. همچنین گنبدهای اسلامی اغلب دوپوسته هستند (یک پوسته داخلی و یک پوسته بیرونی) تا هم عایق حرارتی بهتری داشته باشند و هم بلندتر به نظر برسند.
پاسخ: کوچکترین گنبدهای شناخته شده روی برخی آرامگاههای قدیمی با عرض کمتر از ۲ متر ساخته شدهاند. بزرگترین گنبد آجری جهان، گنبد مسجد سلطان احمد (مسجد آبی) در استانبول ترکیه با عرض حدود ۲۳ متر و ارتفاع ۴۳ متر است. همچنین گنبد تاج محل در هند یکی از مشهورترین گنبدهای مرمری جهان به شمار میرود.
گنبدها چگونه در شهرهای باستانی خودنمایی میکنند؟
در شهرهای قدیمی ایران مانند اصفهان، یزد و شیراز، گنبدها از دورترین نقطه شهر دیده میشوند. معماران گنبد را بلندتر از سایر ساختمانها میساختند تا مسجد به عنوان قطب محله شناخته شود. برای مثال، گنبد مسجد جامع یزد با کاشیهای فیروزهای، مانند یک سنگ قیمتی در آسمان کویر میدرخشد. همچنین گنبد آرامگاه شاه نعمتالله ولی در ماهان (کرمان) نمونه دیگری از پیوند گنبد با طبیعت و باغهای ایرانی است.
پاورقیها
۱بیزانسی (Byzantine): مربوط به امپراتوری روم شرقی با پایتخت قسطنطنیه (استانبول امروزی) که گنبدهای بزرگی مانند گنبد ایاصوفیه را ساختند.
۲مقرنس (Muqarnas): یک نوع تزیین قندیلی و پلهپله در معماری اسلامی که در زیر گنبدها یا روی سردرها دیده میشود. مقرنس شبیه لانه زنبور یا یخچالهای کوچک است و جلوه زیبایی به سقف میدهد.
