شاه عباس اول: مشهورترین پادشاه صفوی که اصفهان را به پایتختی انتخاب کرد و دستور ساخت بناهای زیادی را داد.

شاه عباس اول: مشهورترین پادشاه صفوی که اصفهان را به پایتختی برگزید

انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت جدید

شاه عباس اول در آغاز پادشاهی با مشکلات زیادی روبرو بود. کشور همسایه‌ی شرقی یعنی ازبک‌ها و کشور همسایه‌ی غربی یعنی عثمانی به ایران حمله می‌کردند. پایتخت قبلی (قزوین) در شمال غربی ایران قرار داشت و برای دفاع از مرزهای شرقی و جنوبی مناسب نبود. برای همین شاه عباس تصمیم گرفت یک جای مرکزی‌تر را به عنوان پایتخت انتخاب کند. او به اصفهان نگاه کرد. اصفهان شهری بود با آب و هوای خوب، زمین حاصلخیز و جایگاهی بسیار مناسب در مرکز ایران. فرض کنید می‌خواهید یک قلعهٔ بزرگ بسازید و از همه جای قلعه به راحتی بتوانید دشمن را ببینید. انتخاب اصفهان هم مانند این بود که شاه عباس بهترین نقطه را برای کنترل تمام کشور برگزید.

شاه عباس در سال 1007 هجری قمری (1598 میلادی) دستور انتقال پایتخت به اصفهان را صادر کرد. او گفت: «اصفهان نصف جهان است» چون در آن زمان نصف زیبایی‌های جهان در این شهر جمع شده بود. مردم اصفهان از این تصمیم بسیار خوشحال شدند. بازرگانان، هنرمندان و معماران از شهرهای دیگر به اصفهان آمدند تا شهر را آباد کنند.

بناهای باشکوه ساخته شده در زمان شاه عباس اول

شاه عباس اول دستور داد بهترین معمارها نقشهٔ شهر جدید را بکشند. مهم‌ترین بنایی که ساخته شد میدان نقش جهان بود. این میدان بسیار بزرگ و مستطیلی شکل است. چهار طرف میدان بناهای مهمی قرار داشت:
۱) مسجد شاه (امام) با کاشی‌کاری‌های آبی و زرد بسیار زیبا.
۲) مسجد شیخ لطف‌الله که گنبد آن رنگ‌های شگفت‌انگیزی دارد.
۳) عالی قاپو، کاخی بلند که شاه از بالای آن مسابقات چوگان و رژهٔ سربازان را تماشا می‌کرد.
۴) سردر بازار بزرگ قیصریه که به بازارهای پررونق اصفهان راه داشت.

علاوه بر میدان، شاه عباس دستور ساخت پل‌های معروفی مانند پل الله‌وردی‌خان (سی‌وسه‌پل) و پل خواجو را داد. این پل‌ها روی رودخانهٔ زاینده‌رود ساخته شدند و هم محل عبور و مرور بودند و هم جای تماشا و تفریح. در کنار اینها، چهارباغ ساخته شد: یک خیابان طولانی و زیبا با درختان چنار و جوی آب که دو طرف آن کاخ‌ها و باغ‌های شاه قرار داشت.

مثال عملی: زندگی یک کودک در اصفهان زمان شاه عباس

تصور کنید یک کودک ۱۰ ساله به نام رضا در اصفهان زمان شاه عباس زندگی می‌کند. هر روز صبح رضا از خانه‌اش در محلهٔ جلفا بیرون می‌آید. برای خرید نان به بازار بزرگ قیصریه می‌رود. بازار پر از مغازه‌های رنگارنگ است: فرش، پارچه، ادویه و مسگری. بعد از ظهرها رضا با دوستانش به میدان نقش جهان می‌رود و بازی چوگان را تماشا می‌کند. سربازان سوار بر اسب با چوب‌های بلند توپ را به سمت دروازه حریف می‌زنند. صدای تشویق مردم از بالای کاخ عالی قاپو به گوش می‌رسد؛ جایی که شاه نشسته و بازی را نگاه می‌کند. آخر هفته، خانوادهٔ رضا برای گردش به چهارباغ می‌روند. آنها در سایهٔ درختان چنار قدم می‌زنند و صدای آب جوی‌ها را می‌شنوند. این مثال ساده نشان می‌دهد که اصفهان در آن دوران چقدر شلوغ، پرجنب‌وجوش و زیبا بوده است.

چالش‌های مفهومی در مورد شاه عباس و شهرسازی اصفهان

تأثیر انتقال پایتخت بر اقتصاد و فرهنگ ایران

انتقال پایتخت به اصفهان فقط یک جابه‌جایی ساده نبود. این کار باعث شد اقتصاد ایران قوی‌تر شود. اصفهان در مسیر جادهٔ ابریشم قرار داشت؛ جاده‌ای که کالاهای چین، هند و اروپا از آن عبور می‌کرد. بازرگانان اروپایی به اصفهان آمدند و با کمک شاه عباس قراردادهای تجاری بستند. صنعت قالی‌بافی و پارچه‌بافی در اصفهان بسیار پیشرفت کرد. شاه عباس برای جذب خارجی‌ها، محله‌ای به نام جلفا در جنوب رودخانه ساخت و ارامنه‌ای را که از شمال غربی کوچ کرده بودند در آنجا ساکن کرد. این کار نشان می‌دهد که شاه عباس به فرهنگ‌های مختلف احترام می‌گذاشت.

از نظر نظامی، اصفهان شهری امن‌تر بود. کوه‌های اطراف و رودخانهٔ زاینده‌رود از شهر محافظت می‌کردند. شاه عباس یک ارتش مدرن و منظم با تفنگ‌های جدید ساخت¹. او با این ارتش توانست ازبک‌ها را شکست دهد و بخش‌هایی از خاک ایران را که عثمانی‌ها گرفته بودند، پس بگیرد.

پاورقی‌ها

¹ارتش مدرن: به ارتشی گفته می‌شود که سربازان آن به جای شمشیر و نیزه از تفنگ و توپ استفاده می‌کنند و آموزش‌های منظم می‌بینند. (معادل انگلیسی: Modern Army)

²قاجاریه: دودمانی از پادشاهان ایران که بعد از صفویه به قدرت رسیدند. (برای اشاره در متن استفاده نشد ولی برای آشنایی دانش‌آموزان ذکر شد)

واژه‌های نامأنوس با معادل انگلیسی:
- چوگان: ورزشی باستانی شبیه پولو که سوارکاران با چوبی بلند توپ را به سمت دروازه حریف می‌زنند. (Polo)
- جادهٔ ابریشم: مسیر بازرگانی باستانی که چین را به اروپا متصل می‌کرد و کالاهایی مثل ابریشم از آن جابه‌جا می‌شد. (Silk Road)
- یونسکو: سازمان ملل متحد برای آموزش، علم و فرهنگ که از مکان‌های مهم تاریخی حفاظت می‌کند. (UNESCO)