نظامیه: مدارس بزرگی که خواجه نظام‌الملک در شهرهای مختلف ساخت و دانشجویان در آن زندگی و تحصیل می‌کردند.

نظامیه: مدارس بزرگی که خواجه نظام‌الملک ساخت

خواجه نظام‌الملک کیست و چرا مدارس ساخت؟

خواجه نظام‌الملک وزیر باهوشی بود که در زمان پادشاهان سلجوقی زندگی می‌کرد. او می‌خواست مردم دانش‌آموخته‌ای داشته باشند تا بتوانند کشور را خوب اداره کنند. پس تصمیم گرفت در شهرهای مختلف مدارسی بسازد که هم جای درس باشد و هم جای خواب و زندگی دانشجویان. به این نوع مدارس، «نظامیه» می‌گویند.

فرض کنید یک خیّر بزرگ، در چند شهر مختلف مدرسه‌هایی بسازد که دانش‌آموزان بتوانند شب تا صبح در آن بمانند، غذای رایگان بخورند و بهترین معلمان به آنها درس بدهند. این دقیقاً کاری بود که خواجه نظام‌الملک انجام داد. او معتقد بود اگر دانشجویان خیالی از بابت خورد و خوراک و جای خواب نداشته باشند، بهتر می‌توانند روی درس تمرکز کنند.

معماری و برنامه روزانه در مدارس نظامیه

هر مدرسهٔ نظامیه ساختمانی بزرگ با حیاط مرکزی، حجره‌های کوچک برای خواب دانشجویان، یک مسجد، کتابخانه و آشپزخانه داشت. دانشجویان صبح زود برای نماز بیدار می‌شدند، سپس صبحانه می‌خوردند و تا ظهر در کلاس‌های درس حاضر می‌شدند. بعد از ظهر زمان مطالعهٔ آزاد و بحث با دوستان بود. شب نیز پیش از خواب، درس‌های فردا را مرور می‌کردند.

دانشجویان چه دروسی می‌خواندند و چگونه ارزشیابی می‌شدند؟

برنامهٔ درسی نظامیه‌ها بسیار جدی بود. دروس اصلی شامل ریاضیات (برای حساب و هندسه)، پزشکی (برای درمان بیماران)، ادبیات عرب و فارسی (برای نوشتن نامه‌های رسمی) و فقه (قوانین دینی و اجتماعی) می‌شد. همچنین دانشجویان منطق را یاد می‌گرفتند تا درست فکر کردن را تمرین کنند.

ارزشیابی به صورت پرسش و پاسخ شفاهی و نوشتن مقاله بود. استادان از دانشجویان می‌خواستند دربارهٔ یک موضوع تحقیق کنند و سپس در جمع نتایج را ارائه دهند. موفق‌ترین دانشجویان «مدرک» دریافت می‌کردند و می‌توانستند خودشان معلم شوند.

یک روز واقعی در نظامیه: داستان دانشجو احمد

احمد پسر 15 ساله‌ای از شهری دور بود. او در نظامیه اصفهان پذیرفته شد. هر روز صبح همراه 50 دانشجوی دیگر در مسجد مدرسه نماز می‌خواند. سپس برای صبحانه نان و پنیر می‌خورد. اولین کلاس، ریاضی بود. استاد از او پرسید: «اگر یک باغ مستطیلی به طول $L = 20$ متر و عرض $W = 10$ متر داشته باشیم، محیط آن چقدر است؟» احمد پاسخ داد: $ \text{محیط} = 2 \times (L + W) = 2 \times (20 + 10) = 60 $ متر. استاد بسیار خوشحال شد. بعد از ظهر احمد به کتابخانه رفت و کتاب پزشکی دربارهٔ گیاهان دارویی خواند. شب با دوستانش دربارهٔ ستاره‌ها بحث کرد. او در نظامیه احساس خوشبختی می‌کرد چون بدون پرداخت پول، بهترین آموزش را می‌دید.

چالش‌هایی که دانشجویان نظامیه با آنها روبرو می‌شدند

تأثیر نظامیه‌ها بر مدارس امروزی

بسیاری از ایده‌هایی که امروزه در مدارس شبانه‌روزی و دانشگاه‌ها می‌بینیم، از نظامیه‌ها گرفته شده است. مثلاً کتابخانهٔ مرکزی، خوابگاه دانشجویی، وعده‌های غذایی رایگان و بورسیه برای دانشجویان مستعد. نظامیه‌ها نشان دادند که اگر دانشجویان در یک محیط امن و پشتیبانی‌شده زندگی کنند، یادگیری بسیار بهتر پیش می‌رود.

پاورقی‌ها

[1]خواجه نظام‌الملک: وزیر قدرتمند ایرانی در دورهٔ سلجوقیان (سدهٔ پنجم هجری). او کتاب معروف «سیاست‌نامه» را نوشت. معادل انگلیسی عنوان او Khwaja Nizam al-Mulk است.
[2]فقه: دانش قوانین و احکام دینی در اسلام. معادل انگلیسی آن Fiqh است.
[3]بورسیه: کمک هزینهٔ تحصیلی که به دانشجویان ممتاز یا نیازمند پرداخت می‌شود. معادل انگلیسی آن Scholarship است.
[4]منطق: علم درست اندیشیدن و نتیجه‌گیری کردن. معادل انگلیسی آن Logic است.