دانشگاه جندیشاپور: نخستین دانشگاه بزرگ جهان در ایران باستان
جندیشاپور کجا بود و چگونه ساخته شد؟
جندیشاپور شهری باستانی در استان خوزستان، نزدیک اهواز امروزی بود. این شهر در زمان شاهان ساسانی ساخته شد. نام آن از دو بخش «جندی» (به معنای سپاه) و «شاپور» (نام یکی از شاهان بزرگ ایران) تشکیل شده است. یعنی «سپاه شاپور». جندیشاپور نهتنها یک دانشگاه، بلکه یک بیمارستان بزرگ و یک رصدخانه1 برای تماشای ستارگان داشت.
بهترین استادان از کشورهای گوناگون مانند یونان، هند و ایران در این دانشگاه گرد هم آمدند. آنها دانش خود را به زبان فارسی باستان و گاهی سریانی2 آموزش میدادند. دانشجویان از راههای دور به این شهر سفر میکردند تا پزشکی، فلسفه، ریاضی و ستارهشناسی بیاموزند.
درسهایی که در این دانشگاه تدریس میشد (مانند یک مدرسهٔ بزرگ)
در دانشگاه جندیشاپور مانند مدرسههای امروزی، درسهای گوناگونی وجود داشت. اما بر خلاف مدرسههای معمولی، در اینجا دانشمندان به بیماران رسیدگی میکردند، جراحی انجام میدادند و حتی حرکت سیارهها را محاسبه مینمودند. در زیر مهمترین رشتههای تحصیلی این دانشگاه را میبینید:
| نام رشته | توضیح ساده برای دانشآموز ابتدایی | مثال کاربردی |
|---|---|---|
| پزشکی | درمان بیماریها با گیاهان و عمل جراحی | درمان درد شکم با دانههای رازیانه |
| داروسازی | ساخت شربتها و پمادها از گیاهان و مواد معدنی | شربت خشخاش برای آرامش بیماران |
| ستارهشناسی | پیشبینی زمان طلوع و غروب ماه و خورشید | تعیین تقویم کشاورزی برای کاشت گندم |
| ریاضی | حسابهای ساده و اندازهگیری زاویهها | محاسبه مسافت بین دو شهر با روشهای هندسی |
| فلسفه | فکر کردن دربارهٔ خوب و بد و معنای زندگی | بحث دربارهٔ این که چرا باید راست بگوییم |
بیمارستان و رصدخانه: دو گنج بزرگ جندیشاپور
یکی از جالبترین بخشهای دانشگاه جندیشاپور، بیمارستان بزرگ آن بود. این بیمارستان نخستین بیمارستان آموزشی جهان به شمار میرود. دانشجویان پزشکی در کنار پزشکان باتجربه، بیماران را ویزیت میکردند و روش درمان را یاد میگرفتند. در آن بیمارستان بخشهای جداگانه برای بیماران زن و مرد، و حتی اتاق ایزوله برای بیماران واگیردار وجود داشت.
رصدخانهٔ جندیشاپور نیز مکانی برای تماشای آسمان بود. دانشمندان با ابزارهای ساده ولی دقیق، جای ستارگان را روی کرهٔ آسمان رسم میکردند. آنها زمان خسوف3 و کسوف4 را پیشبینی مینمودند. برای نمونه، اگر ماه وارد سایهٔ زمین میشد، میگفتند: «خسوف رخ خواهد داد». این کار به کشاورزان کمک میکرد تا زمان کاشت و برداشت محصول را بهتر انتخاب کنند.
در اینجا یک فرمول بسیار ساده برای محاسبهٔ تقریبی زمان تا خسوف (فقط برای آشنایی) میبینید. توجه کنید که این یک فرمول واقعی نیست، بلکه نمونهای برای تمرین با اعداد است:
تأثیر جندیشاپور بر مدرسهها و بیمارستانهای امروزی
بسیاری از روشهای آموزشی که امروزه در دانشگاهها میبینیم، نخستین بار در جندیشاپور آزمایش شدند. برای نمونه، ایدهٔ «دورهٔ کارآموزی» در بیمارستان (یعنی دانشجو زیر نظر استاد به بیمار رسیدگی کند) از همین دانشگاه به دیگر نقاط جهان رفت. همچنین دانشمندان جندیشاپور کتابهای پزشکی یونانی و هندی را به فارسی برگرداندند و بعداً همین ترجمهها به زبان عربی و سپس به لاتین ترجمه شد و به اروپا رسید.
یک مثال ملموس: فرض کنید امروز سرما خوردهاید و دکتر برای شما شربت سرفه تجویز میکند. ریشهٔ بسیاری از این داروهای گیاهی به نسخههایی برمیگردد که در بیمارستان جندیشاپور نوشته شده بودند. پزشکان آن زمان متوجه شده بودند که گیاهی به نام «شیرینبیان» برای سرفه مفید است. این دانش به نسلهای بعد منتقل شد و هنوز هم در داروخانهها از آن استفاده میشود.
چالشهای مفهومی برای کودکان کنجکاو
پرسش ۱: چرا با وجود این دانشگاه بزرگ، امروزه هیچ ساختمانی از جندیشاپور باقی نمانده است؟
پاسخ: جندیشاپور در زمان حملهٔ اعراب به ایران آسیب زیادی دید. بعدها جنگها و سیلهای بزرگ خوزستان بسیاری از ساختمانهای آن را نابود کرد. باستانشناسان هنوز هم در حال حفاری در منطقهٔ اهواز هستند تا بقایای این دانشگاه بزرگ را پیدا کنند.
پرسش ۲: آیا دختران نیز اجازهٔ تحصیل در جندیشاپور را داشتند؟
پاسخ: بله، در دوران ساسانیان، برخی از زنان توانمند به عنوان پزشک یا داروساز در بیمارستان جندیشاپور کار میکردند. هرچند تعداد آنها کم بود، اما نمونههایی از زنان پزشک در اسناد تاریخی ثبت شده است. همچنین دختران خانوادههای اشرافی میتوانستند نزد استادان خصوصی در خانه درس بخوانند.
پرسش ۳: مهمترین کتابی که در جندیشاپور نوشته شد چه نام داشت؟
پاسخ: یکی از مهمترین کتابها، «فردوس الحکمه» (بهشت دانش) نوشتهٔ علی بن سهل ربن طبری است. این کتاب یک دایرةالمعارف پزشکی بود که بعدها الگوی بیمارستانهای اسلامی شد. هرچند این کتاب کمی پس از پایان دوران طلایی جندیشاپور نوشته شد، اما ریشه در آموزههای همان دانشگاه داشت.
نکتههای پایانی دربارهٔ میراث جندیشاپور
پاورقیها
1 رصدخانه: ساختمانی با ابزارهای ویژه برای تماشای ستارگان، سیارهها و ماه (معادل انگلیسی: Observatory).
2 سریانی: یکی از زبانهای باستانی خاورمیانه که مسیحیان آشوری بدان سخن میگفتند (معادل انگلیسی: Syriac).
3 خسوف: پدیدهٔ ماهگرفتگی که در آن ماه وارد سایهٔ زمین میشود و تاریک میگردد (معادل انگلیسی: Lunar eclipse).
4 کسوف: پدیدهٔ خورشیدگرفتگی که در آن ماه میان زمین و خورشید قرار میگیرد و خورشید را میپوشاند (معادل انگلیسی: Solar eclipse).
