آب و هوا (اقلیم): دوست کشاورز یا دشمن او؟
اقلیم چیست و چه اجزایی دارد؟
اقلیم یعنی میانگین وضعیت هوا در یک منطقه در مدت زمان طولانی (مثلاً 30 سال). هوا ممکن است امروز سرد و فردا گرم باشد، اما اقلیم به ما میگوید که معمولاً آن منطقه چگونه است. چهار جزء اصلی اقلیم عبارتند از:
- دما (گرمی و سردی): میزان گرمای هوا. دما بر اساس درجهٔ سلسیوس1 اندازهگیری میشود.
- بارندگی: مقدار باران، برف یا تگرگی که در یک سال میبارد. معمولاً با میلیمتر2 اندازهگیری میشود.
- رطوبت: میزان بخار آبی که در هوا وجود دارد. هوای مرطوب نمدار و هوای خشک بدون نم است.
- باد: حرکت هوا که میتواند گرما یا سرما را به همراه آورد.
مثال ملموس: استان مازندران در شمال ایران اقلیم مرطوب و معتدل دارد (باران زیاد و گرمای نهچندان زیاد)؛ بنابراین در آنجا برنج و مرکبات به خوبی رشد میکنند. اما استان یزد در مرکز ایران اقلیم خشک و گرم دارد (باران بسیار کم و گرمای زیاد)؛ پس در آنجا خرما و پسته کاشته میشود که به خشکی عادت دارند.
چهار گروه اقلیمی اصلی و محصولات مناسب هر کدام
| نوع اقلیم | ویژگیها | محصولات مناسب |
|---|---|---|
| گرم و مرطوب (حارهای) | دما بالا (بیشتر از 18 درجه)، بارندگی زیاد | برنج، نیشکر، موز، آناناس |
| معتدل (مدیترانهای) | تابستان گرم و خشک، زمستان ملایم و بارانی | زیتون، انگور، گندم، جو |
| سرد و خشک (قارهای) | زمستان خیلی سرد، تابستان کوتاه و خنک، بارندگی کم | سیب زمینی، جو دوسر، کتان |
| خشک (بیابانی) | بارندگی بسیار کم (کمتر از 250 میلیمتر در سال)، اختلاف زیاد دمای شب و روز | خرما، پسته، انجیر، کاکتوس خوراکی |
یک ماجرای واقعی: کشاورز کوچولو و انتخاب محصول
تصور کنید یک کشاورز به نام آقای کریمی در دو قطعه زمین متفاوت میخواهد کشاورزی کند. زمین اول در دامنهٔ کوهستان البرز است: تابستانهای خنک و مرطوب، زمستانهای سرد با برف سنگین، و بارندگی سالانه حدود 600 میلیمتر. زمین دوم در حاشیهٔ کویر مرکزی ایران است: تابستانهای سوزان، بارندگی سالانه فقط 80 میلیمتر، و هوای بسیار خشک. آقای کریمی اگر در زمین اول هویج و سیب بکارد، محصول خوبی میدهد؛ ولی همان محصولات در زمین دوم خشک میشوند و از بین میروند. برعکس، اگر در زمین دوم خربزه یا هندوانه بکارد (که به خشکی مقاوماند) و آنها را با آبیاری قطرهای آبیاری کند، محصول عالی میگیرد. این مثال نشان میدهد که شناخت اقلیم یعنی دانستن اینکه کدام گیاه در کجا زنده میماند و میوه میدهد.
چالشهای مفهومی دربارهٔ اقلیم و کشاورزی
پاسخ: خیر. هر گیاه یک محدودهٔ دمای ایدهآل دارد. اگر دما از $35$ درجهٔ سلسیوس بالاتر برود، بسیاری از سبزیجات مثل کاهو و اسفناج گل میدهند (تخم میکنند) و دیگر قابل خوردن نیستند. سرما نیز میتواند گلها و میوههای جوان را از بین ببرد. پس تعادل دما مهم است.
پاسخ: نه کاملاً. بعضی گیاهان به رطوبت هوا هم حساس هستند. مثلاً برنج برای رشد به هوای مرطوب نیاز دارد، نه فقط آب در خاک. در بیابان حتی اگر آب برسانید، هوای خشک باعث میشود برگ برنج آب از دست بدهد و بمیرد. همچنین هزینهٔ آبیاری در اقلیم خشک بسیار بالاست.
پاسخ: کشاورزان میتوانند به سمت محصولاتی بروند که به گرمی و خشکی عادت دارند. مثلاً در مناطقی که قبلاً گندم میکاشتند، اکنون ممکن است سورگوم یا ارزن (که به خشکی مقاوماند) بکارند. همچنین میتوانند با نصب سایبان یا گلخانه، شرایط اقلیمی را کنترل کنند.
پاورقیها
1سلسیوس (Celsius): واحد اندازهگیری دما که در آن نقطهٔ یخبستن آب 0 درجه و نقطهٔ جوش آب 100 درجه است. معادل انگلیسی آن Celsius است.
2میلیمتر (Millimeter): واحدی برای اندازهگیری ارتفاع آب باران. اگر در یک زمین صاف، آب باران به ارتفاع 1 میلیمتر جمع شود، میگوییم 1 میلیمتر باران باریده است. معادل انگلیسی آن Millimeter است.
واژههای انگلیسی به کار رفته در پاورقی: Celsius، Millimeter. همچنین اختصار GDD مخفف Growing Degree Days (روزهای درجهٔ رشد) است که در کشاورزی برای پیشبینی زمان رسیدن محصول استفاده میشود.