انوشیروان دادگر: پادشاه ساسانی و بزرگمهر وزیر دانای او
پادشاهی که قانون را بالاتر از همه میدانست
انوشیروان (یا خسرو اوّل) در حدود 1500 سال پیش در ایران زندگی میکرد. او پادشاه سلسلهٔ ساسانی دوران طلایی ایران باستان بود. یکی از مهمترین کارهای انوشیروان این بود که قانونی به نام «قانون انوشیروانی» نوشت. این قانون میگفت: «همهٔ مردم، چه فقیر چه غنی، باید در برابر قانون یکسان باشند.»
برای درک بهتر این موضوع، فرض کنید در حیاط مدرسه، قانونی داریم که میگوید: «هیچ کس حق ندارد دیگری را اذیت کند.» اگر این قانون فقط برای بچّههای کوچک باشد و بچّههای بزرگ بتوانند دیگران را اذیت کنند، آن قانون عادلانه نیست. انوشیروان میگفت حتّی خود پادشاه هم باید از قانون پیروی کند. به همین دلیل او را «دادگر» مینامیدند.
بزرگمهر وزیر: مغز متفکر کنار تخت پادشاهی
بزرگمهر یکی از داناترین وزیرانی بود که در تاریخ ایران شناخته میشود. او مشاور اصلی انوشیروان بود و در همهٔ کارهای مهم کشور به پادشاه کمک میکرد. داستان معروفی میگوید که روزی انوشیروان از بزرگمهر پرسید: «بهترین چیز برای یک پادشاه چیست؟» بزرگمهر پاسخ داد: «عدالت، زیرا عدالت باعث میشود مردم پادشاه خود را دوست داشته باشند و از او حمایت کنند.»
بزرگمهر به چند زبان زندهٔ آن زمان زبان پهلوی، یونانی، هندی صحبت میکرد و در ریاضیات، ستارهشناسی و پزشکی نیز دانش زیادی داشت. او بازی شطرنج را از هند به ایران آورد و آن را به انوشیروان یاد داد.
| نقش | انوشیروان (پادشاه) | بزرگمهر (وزیر) |
|---|---|---|
| کار اصلی | تصمیمگیری نهایی و ادارهٔ کشور | مشاوره، برنامهریزی و آموزش دانایی |
| ویژگی مهم | دادگری و اجرای قانون | دانایی و پاکدامنی |
| یک کار ماندگار | ساختن طاق کسریٰ (ایوان مدائن) | ترجمهٔ کتابهای پندآموز از هند و یونان |
کاربرد عملی قانونهای انوشیروان در زندگی امروز
شاید فکر کنید قانونهای یک پادشاه باستانی به کار امروز ما نمیآید، اما جالب است بدانید خیلی از اصولی که انوشیروان و بزرگمهر به کار میبردند، هنوز در مدرسه و خانه از آنها استفاده میکنیم. برای مثال:
- نوبت گرفتن در صف ناهار: انوشیروان معتقد بود همه باید به نوبت به حق خود برسند، چه پادشاه چه یک سرباز عادی.
- مشورت کردن با دیگران: بزرگمهر همیشه به پادشاه میگفت: «هیچ کاری را بدون مشورت انجام نده.» امروز هم در مدرسه، معلمها از بچّهها میخواهند در کار گروهی با هم مشورت کنند.
- تنبیه عادلانه: اگر کسی خطایی میکرد، انوشیروان دستور میداد نخست دلیل کارش را بپرسند و بعد بر اساس قانون تصمیم بگیرند، نه بر اساس خشم.
فرض کنید در خانه، اگر خواهر یا برادرتان بدون اجازه اسباببازی شما را بردارد، پدر یا مادر بدون داد و فریاد، قانون روشنی دارند: «اول اجازه بگیر، بعد بردار.» این همان عدالتی است که انوشیروان دوست داشت.
چالشهایی برای فکر کردن
پرسش ۱: آیا یک پادشاه میتواند هم قدرتمند باشد هم عادل؟ مگر گاهی برای قدرت داشتن نباید ظلم کرد؟
پاسخ: انوشیروان نشان داد که قدرتمندترین پادشاهان کسانی هستند که مردم آنها را دوست داشته باشند و عدالت باعث میشود مردم از ته دل از پادشاه حمایت کنند. اگر پادشاهی فقط با زور حکومت کند، مردم از او میترسند و به محض ضعیف شدن، او را رها میکنند. در فرمول ساده میتوان گفت: $\text{قدرت پایدار} = \text{قدرت نظامی} + \text{عدالت}$.
پرسش ۲: چرا انوشیروان با وجود داشتن وزیری دانا مانند بزرگمهر، خودش هم درس میخواند و یاد میگرفت؟
پاسخ: انوشیروان معتقد بود پادشاه هر قدر هم که وزیر دانا داشته باشد، باید خودش هم آگاه باشد تا حرف درست را از نادرست تشخیص دهد. بزرگمهر همیشه میگفت: «دانایی چون چراغی است که هم راهِ خودت را روشن میکند، هم راهِ دیگران را.» اگر کاپیتان تیم فوتبال خودش تمرین نکند و فقط به مربی تکیه کند، نمیتواند در زمین بازی خوب تصمیم بگیرد. انوشیروان مانند آن کاپیتان بود.
پرسش ۳: آیا ممکن است یک وزیر آنقدر قدرتمند شود که خودش پادشاه را کنار بزند؟ چرا بزرگمهر این کار را نکرد؟
پاسخ: بله، در تاریخ چنین اتفاقاتی افتاده است. اما بزرگمهر انسانی درستکار و وفادار بود. او دوست داشت با دانایی خود به کشور خدمت کند، نه اینکه تاج و تخت را بدزدد. انوشیروان نیز به او اعتماد کامل داشت. این اعتماد دوطرفه مانند قرارداد دوستی بود که هر دو طرف به آن احترام بگذارند.
انوشیروان و بزرگمهر با همکاری یکدیگر الگویی از حکومت دادگرانه ساختند که در آن قانون بر همه یکسان بود. بزرگمهر با دانش خود، انوشیروان را در مسیر عدالت راهنمایی میکرد و انوشیروان نیز قدرت خود را در خدمت مردم قرار میداد. امروز هم در مدرسه، خانواده و جامعه، اگر قانون را رعایت کنیم و از افراد دانا مشورت بگیریم، زندگی منظمتر و آرامتری خواهیم داشت.
پاورقی
در این مقاله از چند واژهٔ تخصصی استفاده شد که دانستن معادل انگلیسی آنها برای دانشآموزان کنجکاو میتواند جالب باشد [۱]:
- ساسانی [۱]: آخرین سلسلهٔ بزرگ ایرانی پیش از حملهٔ اعراب. (معادل انگلیسی: Sassanian)
- وزیر [۱]: بالاترین مقام پس از پادشاه که در کارهای کشور به او کمک میکرد. (معادل انگلیسی: Vizier)
- عدالت [۱]: یعنی هر کس به حق خود برسد و قوانین برای همه به یک اندازه اجرا شود. (معادل انگلیسی: Justice)