بزرگمهر حکیم: وزیر دانا و فرزانهٔ انوشیروان
بزرگمهر که بود و در چه زمانی میزیست؟
بزرگمهر پسر سوخرا، یکی از وزیران توانمند و فرزانهٔ خسرو انوشیروان (پادشاه ساسانی) بود. او در سدهٔ ششم میلادی[1] زندگی میکرد. انوشیروان به دادگری و دانشدوستی شهرت داشت و بزرگمهر را به عنوان وزیر خود برگزید. در فرهنگ ایرانی، «بزرگمهر» نماد خرد و مشورت است. برای بچههای دبستانی، بزرگمهر مانند یک معلم دانا و مهربان است که همیشه راه درست را به پادشاه نشان میداد.
مثلاً فرض کنید در مدرسه یک گروهبازی دارید و باید بهترین نقش را انتخاب کنید. اگر کسی در گروه باشد که همیشه راهحلهای خوب و باحال پیشنهاد کند، او شبیه بزرگمهر است. بزرگمهر در دربار انوشیروان چنین نقشی داشت: هر وقت مشکل بزرگی پیش میآمد، او با اندیشهٔ عمیق و شکیبایی بهترین چاره را پیدا میکرد.
ویژگیهای بزرگمهر: خرد، راستی و چارهجویی
بزرگمهر ویژگیهای برجستهای داشت که او را از دیگر وزیران متمایز میکرد. مهمترین این ویژگیها عبارت بودند از:
| ویژگی | توضیح ساده (برای دانشآموز) | مثال ملموس |
|---|---|---|
| خردمندی | بهترین راه حل را پیدا میکرد | در بازی شطرنج همیشه چند حرکت بعد را میدید |
| راستگویی | همیشه حقیقت را میگفت، حتی اگر سخت بود | به پادشاه اشتباهاتش را با ادب گوشزد میکرد |
| چارهاندیشی | برای هر مشکل یک راه حل خوب داشت | مردم دعواهایشان را پیش او میبردند و او صلح میداد |
| دانشدوستی | علاقه زیادی به کتاب و یادگیری داشت | کتابهای زیادی از پزشکی، ستارهشناسی و فلسفه میخواند |
داستان مشهور تخم مرغ و زیرکی بزرگمهر
یکی از داستانهای معروف دربارهٔ بزرگمهر این است که روزی انوشیروان از او پرسید: «آیا میتوانی در آسمانِ این اتاق، تخممرغی را طوری بگذاری که به زمین نیفتد؟» همهٔ وزیران دیگر گفتند این کار غیرممکن است. اما بزرگمهر تخممرغ را برداشت، آن را از یک طرف کمی روی میز کوبید تا ته آن صاف شود، سپس آن را به راحتی روی میز گذاشت. تخممرغ ایستاد و نیفتاد. انوشیروان خندید و گفت: «به راستی که تو بزرگمهرِ فرزانهای!»
این داستان نشان میدهد که بزرگمهر راهحلهایی ساده و در عین حال هوشمندانه پیدا میکرد. در زندگی روزمرهٔ ما نیز گاهی راهحل مشکلات بسیار ساده است؛ فقط باید مانند بزرگمهر خوب فکر کنیم.
آموزههای بزرگمهر برای زندگی امروز
بزرگمهر پندهای زیادی داشت که هنوز هم برای ما مفید است. بعضی از این پندها را در قالب جملات کوتاه میتوان یاد گرفت:
- با خرد زندگی کن: پیش از هر کاری خوب فکر کن، بعد تصمیم بگیر.
- دوستی را پاس بدار: با دوستانت مهربان باش و به قول خود وفا کن.
- دانش بیاموز: هرچه بیشتر کتاب بخوانی، داناتر میشوی.
- دادگر باش: حق هیچ کس را پایمال نکن، حتی اگر کوچک و ضعیف باشد.
اگر بخواهیم از بزرگمهر برای کلاس درس الگو بگیریم، میتوانیم در گروههای مدرسه شنوندهٔ خوبی باشیم، به دیگران کمک کنیم و برای مشکلات گروه راهحل پیشنهاد دهیم.
چالشهای مفهومی: پرسش و پاسخ دربارهٔ بزرگمهر
پرسش ۱: چرا بزرگمهر را «حکیم» مینامند؟
پاسخ: «حکیم» یعنی کسی که دانا و فرزانه است و کارهایش را با خرد انجام میدهد. بزرگمهر همیشه بهترین راه را پیدا میکرد و به دیگران نصیحت میکرد. به همین دلیل به او «بزرگمهر حکیم» میگویند.
پرسش ۲: آیا بزرگمهر یک شخصیت واقعی تاریخی است یا افسانهای؟
پاسخ: بزرگمهر یک شخصیت واقعی تاریخی است. نام او در کتابهای تاریخی مانند «تاریخ طبری» و «شاهنامه» آمده است. البته برخی داستانهای او با افسانههایی همراه شده، اما اصل وجود او در دورهٔ ساسانیان حقیقت دارد.
پرسش ۳: بازی شطرنج چه ارتباطی با بزرگمهر دارد؟
پاسخ: در برخی داستانها آمده است که بزرگمهر شطرنج را از هند به ایران آورد و قواعد آن را به انوشیروان آموخت. شطرنج بازی فکری و نماد جنگ و صلح است و بزرگمهر در آن بسیار ماهر بود.
فرمول ساده برای یادآوری خرد بزرگمهر
اگر بخواهیم یک فرمول ساده برای رفتار درست مانند بزرگمهر بنویسیم، میتوانیم از این نماد استفاده کنیم:
یعنی اگر کسی دانش داشته باشد (چیزهای زیادی بلد باشد) و خوب فکر کند (اندیشه کند) و راستگو باشد، میتواند مانند بزرگمهر رفتار کند. این فرمول را در ذهن خود نگه دارید: هرگاه با مسئلهای روبرو شدید، اول فکر کنید، سپس بهترین راه را انتخاب کنید و هیچگاه دروغ نگویید.
چرا بزرگمهر هنوز هم در فرهنگ ایران زنده است؟
امروزه در ایران، نام «بزرگمهر» بر روی خیابانها، آموزشگاهها و حتی شرکتها دیده میشود. این نشان میدهد که مردم هنوز هم او را به عنوان نماد خرد و درستی دوست دارند. در برنامههای تلویزیونی و کتابهای کودکان، داستانهای بزرگمهر گفته میشود تا بچهها یاد بگیرند که با فکر کردن و مهربانی میتوانند مشکلات را حل کنند.
برای نمونه، فرض کنید در حیاط مدرسه دو تا از دوستانتان بر سر یک توپ دعوا کردهاند. اگر شما به جای اینکه طرف یکی را بگیرید، پیشنهاد بازی گروهی بدهید تا هر دو با هم بازی کنند، شما مانند بزرگمهر رفتار کردهاید.
پاورقیها
[1] میلادی: واژهٔ «میلادی» به معنای سالشمار مسیحی است که مبدأ آن تولد حضرت مسیح (ع) فرض میشود. معادل انگلیسی آن Gregorian calendar است.
[2] شاهنامه: کتاب حماسی و ارزشمند سرودهٔ فردوسی شاعر بزرگ ایرانی. این کتاب تاریخ و داستانهای پادشاهان ایران را از قدیمترین زمان تا حملهٔ اعراب روایت میکند. معادل انگلیسی آن Shahnameh است.
[3] ساسانیان: نام دودمانی از پادشاهان ایران پیش از اسلام که از سال 224 تا 651 میلادی بر ایران فرمان راندند. معادل انگلیسی آن Sassanid Empire است.
[4] وزیر: بالاترین مقام پس از پادشاه در دولت که به پادشاه کمک میکرد و مسئولیت امور کشور را بر عهده داشت. معادل انگلیسی آن Vizier است.